•0
|
^f^ |
||
|
mlit |
||
|
ISJ^ ),/| |
w |
|
|
.Miimk |
||
|
iimiii^jj |
||
|
[@JPJIlllllll!il!|I||l!II!|!III|l|ll||PtJE|] |
^k^ |
^v 1
RHETORICA CHRISTIANA
AD C ONCIONANDI^ET ORANDI VSVM AC CGMMGDATA.VTRIVSQJACVLTATIS EXEM PLIS SVOLOCO INSERTIS; ^yAE QV1DEM,EX INDORVM MAXIME DE PROMP TA SVNT LQSTO RIIS . VNDE PPAE TER D O CTRlNAM.SVMA QVO qVE DELECTATIO COMPAPABITVR .
AVCTORE
ODVM P.P.DIDACO VALADES TOTIj S .ORDINIS FRATRYM MENOBVM" EGVLARJS OBSERVANTIAE OLI PPOCYRATORE GENEPALI . IN B OMANA CVBIA . Jdf. Pyt^. M.D.L JCXMlIL
ICVM LICENTtASVPERIORV
^^ M Dioo:4 ^oPJrt^^ -
TN RHET051CAM CHRISTIANAM
«T T AB V L AS-^I!>I D I C AS FrAlet Diddci VaUdes Hijpsni . , i^^Uus P^fcius Hortinuf .
AM vixnotapriu5,qxiamproifus barbaratelluSj
India , nunc fama,,nunc pietate vif^et . O Deiis;^Q dejftraj^pjutatip quanta fupernx :
O Ghrifte , 6 Regfiumt^/npus in omne tuuin, Tii fera Batbaricar penetrore ia pe<2ofa gentis , ^tqu^ttiopoterasfpbd^recdlla lugQ. Tu vexilla Crucis poni pro, Dz^npnisyara
Fecifti , &■ Hius atJ tua TaCra coli . ' Tu tu fecifh , quia floftri non nif? per te
rcceruntpatres , tu quibus hoc dedera^j Francifcique tui mentis , vt Geiitibus ilJis Noller Apoilolicos ederat ordp vu-ps. Noflercrat prinius c^ui mifit lemina , ^niOfiri
AfTumptisalijj, excoluere.patres.' ' Has quoque qui tabiiris tiHi kcit^ /zndidc k^or •
Subi.:citque<Jculi5/Irtdica'gdftatuis:- '
Hic eftde^no^ris, D/daciis Valadefas' Ibcmi^
Ordmis & gentis gloria raagnafujfei. ? / .;
CAUlL^.yS S,-Ae^L^I.v;s,pANICALENSlS A D/iA^ArAaT»aR'i: M.
V M vellem Aeoli<>:dij:ere carmine i .aiides rite tnas , Qf trme' D;dace i?--'- . Ph(^sbus 'tn^VmoriMit^pulcfericomus , ratc
: Hxil: , Occaniim nfejniis, ctintjjem, -
Slii's n^m ;^ ad niti^ coelicolum domtii . VeCtum , Crcropix munere^'falladis , ^
Vn-juam Thrcicia co|icinererXyra> '
Fccift: iiioiimncntum xre perennirtS5 Q±ud nec tciTipus cdax ,.aiit borcas potens , Nec fcraim rigidum, ■flamntaque deftruec. Diuino egreai; deeloqnid viri j-'S A^'-'-' F Q^ios ad f/dercos.fama ttiiii pofos, Scripfere , exiiTiia non f?ncglcria j - Scd tii , belllgci r cultor Ibenar, , r Qiism vii-tus ilygijs ardua fluflibiij- Raotum , di-iitll.ii^confecrat infilis, Omncs clctneras rMaxtl^e :oidace-. Idcirco , vi?li;cr?s diirn^-fiquiJ;': va^aj' Acr , •.hiniqre |aai' tcr:fagerea.%ris .'
tt pi(lcr;v;tT:i ^--^v-^^/iifeat.rTihriVi^ Imnioitale C:, ' " " ■'"
Ci erit'':!'^^»^
iMMiMMkJBaMMM
S A N Cl' I S S 1 A4 O
D. N. G R E G O RI O XIII.
P O N T. O P T. M A X.
F. Didacus Valadcs, ordinisMinorum Rcgularis obieruanciiciacroiandiospedesorculatur.
im
M
m
^'ifd
Vu innumera fcre Rheto- ^^S^ f ^^^^%^^ rtces artis 'volumina .B. P.a MA^^^^^m ^^^^ f^^ pagants^quam Chrtjltamsfcrtftorthusedi' ta conf^extjfem: qua propter "uit^ hutus mortaiis hreuita- tern ah humano nequeut tn- telleBu dtligentths omniaperfcrutari!Studentium \maximo lahvri compactens: multorum^^, De: huc- cinatorumpijs "votis annuere volens , Rhetoricam hanc Christianam compHaut : eamcL B. Tji^ mtttulandam cenfuiy eo quod^ tum propter fummt Apoficlatus Monarchiam : tum etiam quia v/tra generale ^oinculum ex ReguU noftr^ profcfione fmgulariter Fratres Mmores, quorum omniueio mmimus fumpedihus tuts tanquam ^vero Chrtjii Vicarto ac PetrifuccejfortfiihijcimMr. Cuius qutde examini/vt P.Bernar.^verhis vtar prdfertim atd, aHftoritatitotum hocficutyf^ CAtera qusL hutujmo- dtfunt vntuerfk referuantur. In qua quidem non
a 2 fo'
Dedicatio- nis caufg.
\folum omma ad humjmcdi artcm ^erUnentia per varios codices dilpcrfa congepj verum et/a 'Viam c^uandam Chriftiams oratorihus adHiterasfacras aferire curauLDeindes'tnJigni[?jmum arbitrahar, quoniam humano ingenio idpeculiare efe tam Pht lofdpbi Gentiles, quam Chrtjiiam dociores grauif fmi prodtdere . Ptetatem facrarum^^ltterarum lecitonem^ hts qui retpuhliCA prAfuturi funt tnprt- mis neceffariam effe . Et ^vt de meffe Domini opu- lenttfimay quA tn tpfa fkcr^ finptur^ le£ltone re- perttur :tn domtmcum horreum ^ non tantum pro pauperctdiSyfed etiampro doBis cihandis , faltem ^elparuulos ynergiteSyahalijs mefforihHSyforftan tuhente domtno y pofteris dereltBos afferre curaut : e quibt4Spro mea tenuitate trtttcumexcufi^non cer te notmm^pd antiquum noua quadamforma con- ducimnynouoj^ modo fuhaclum . Aqtiampr^terea proculduhto^non ctfternarum difipatarum.yfed meliorissF^ filutaris fapientui; exqua bibenttfit fons aqtu fabe?/tis tnmtam Mernam, Ouam a- quam haiirientesiji qtuprtm-i Euangelicizdocirt- n&iecere fryndamenta yerefilij DeieffeBi^fiultt- tiam htuus.mundifapientiam cxifltmarunt, Ti^m etiamid mtht acres fttmulos admouehat ^ quodtn hoc opere non tam res humanas, quam dtutnas ex- plicandaififctpieharru. 0 uarCj non miht njitio td 'vertandum arhitratpis fumjcum etiam tlludfece-
rtrn
-.^r" — •■ — ■"--• — >—
rimivtlcgendis Itteris facrisiegentium ammum\ teneris (vt ita dicam) ah annis petate Chrtfiiana imhuere fti/Aerem : qu^z certe cunBis fcientijs }]omt num tngenijs adtnuentis:,cjuantum dtflat Orttis ah Occidenteycdum a terra^ et Solis clarttas^roprta^ a Hellarum- clarttatey a Sole accepta picrafriotu- ra diutnttiis reuelata^ fuper eminet ^ digntor^cer cioryvertor^eft , necnon vtiltor ad falutern^.Vt atitem multa tranfeam^n vno hoc excelltt omnes , quodineanQn-voces fU quomodo in fientijs hu- mana tnduflrta tnuentis yfd 0' res t^fftgntfi- cant . Humanafientia:>quidfilisy agm^ vit/s^, la- pidisy ^ td geni44 alijs homtmht4S ftgnificettir fi- tum tnquirit :facra verofirtptti^ra vlterit4S d/ctt^ quod Sol^, agnti^ y vitis (^ lapis C h r i s t v m /lisv M fgmficant:, typant ^ reprefntant . Sol item hominem faptentem y qm tnfptentia immo- htlts^filis tnfiarmanet , defgnat. Agnns homt- nem ptumimanfietum:, tnnocentem . Palmes ve- rum Chrtfitanum ^ qutper dtleBionem tn Chrtflo vtts. vera manetj ^ fru^ium factt . lapis cor d.u- rumyqtiodmaletnnouipmo hahehit, Tum ma- xtm}:, ctim. (tefle Ladantto)omnis fapientia homi- nisin hoc vno ft ^ vt Deum cognofcat (f colat : ^"^'* hoc noflrum dogma , h^c fumma efl . Nam fons fiapienttiz Det4S efl :aquo hij duo rtt^t fiahtr rauertnt : arefcant necefe efi : qti^m qui nefiiunt:
I
Sacr^fcriptu r^ excclletia
Scientij hu- man^ uis.
Lib. 4.dc
'.ec\
lotn.j. f.j;?.
Lib.io c. u.
Mor.
I
nec Japientes ejje fojfunt : nec religioji: Ouis du- hitet contemptibtlem ejfe ^erhi Det proclamato- rem: qui traBaturus ^ficut oportet , de Jumma rerum y deDei maiejiate fmgulariy de henejicijs eiHS , de prouidentia , c^ua contmet vegitcj^^ om.- nia : in tantam ^emjje chlmonem : 'vtjola Dei Ja- pientia , quA fola coli deheat , fola poti^imum ne- (rligatur? Eqwdem temporihiis tjils heu P. B. calamitofis verht Dei huccmatcr Jinjult faptens ac heatHS ejfe audjat o^ortet Det vocem . Scrutami' ni fcrtpturas ait fapientia Aterna Chrijius , non quA virihm proprijs ^ (^ ah humana mdujiria ex- cogitatis inmtuntur i nuili verttatt cedentes y ntfi quam JyHog/cis rationthns fe fe cjiendere pojfe confidunt : fed quA lufiitiam , faeramentum na- timtatis Juifi^ diuma fapere humana contemnere docent. Qj^iaipf^verum tejiimomum perhihent de me. Sapientta enim huius mundi mquit magnm dlcy quem nomme officio (fpietate imitaris ^ Gre- goriHS : efi cor machmatiomhm legere : fenfum njerhis ^velare : quA falja funt ^jera ojiendere : qu& vera funt fafa demonfirare . Hanc qtu fctunt : c&teros fuperhtcndo defpiciunt : hanc qm nefciuntfuhieSit ^ timidiinalijs tpfam mirantur: h&c fiht ohjequentihtps pr^c/p/t honcrum culmina qu^rere : adeptatemporalis glori^ *vanit'ate gau- dere :irrogataab alijs mala multipliciHS redaeA
re
MOaMidlMMMaM
re . Qjium ^tres ftippetmt multis refiJientibtiA
CAdere : quum ^virtuttbtis de eji : qutdqutd per ma
Ittiam explere non njalet : hoc tn pactfica bonitate
fimulare . lujlorum ^vero faptentia econtrario,
eji nthtlper osientattonemfingere :fenfum ^verbis
apertre : ^era ^vt fiunt dthgere : falfa deuttare :
bonagratis exhtbere:mala Itbenttus tolerare quam
facere : nuUam inturtA ^ltionem qunrere : pro
^ erttate contumelias lucrum putare . Si entm tot
tanta^mira operatur^ cur non eam Chrtfianis
a principio amplcBendam infciandam^^ fuade-
bimtis ? St entm ad dtutna confcendere y Det lo-
quenttpmo Dtonjfo Areopagtta tefte ) tantum
fasesi ^c^tiantum feipfum dtuinorum eloqutorum
raduis tnfintiauerit y qut expurgatis menttbtisfe
fe percipiendum tantummodo cffert . St externt:,
vt^vel minimam ftntillam myfiertoru Detpera-
perent : omnt cura , qua antmum ojfufant ammo-
uere fiuduerunt y quanto magisijyqutbtis diuina
eloquta ^ ^ altiftmarum rerumfa cramenta cre-
dttafint^ antmi purificattonem omntftudto per-
qutrere debent ? NequehjiC dtxertm P, B.quafi
eloquentta dam.nans :cum fciam qtiamplunmos
"veterum et anttquoru patrujn tn ehquentia admt
rabtles exthtffe , Ingenue emmfiteor Lberaltiiar-
ttumfttidiii non ejfe Chrtftianis t:iutiley aut afcho-
Its explodendum ftcut ga. riu?:t h,zret:ci. !mmo^<vi
E:4r:pidrA
luftornm fa- pientu qua- Iit.
Eurt^tdis vtar^jerbtJ . Eloo^uenttareruyn^regin?. a nobistnhodiernum diem turptter negleftam^quc ore exctifabtmtis ? Ea enim^ non poetis ^ hijiort- cu modo^qutbm GrAcispares ej[e factlepojfumits ^ uerumettam Ctceronis tmmortaltbm orattombm ^ adeam uta peruentendt eiufdem fj' QjiinBt- itam fruepttontbiis certtftmai tam adutut4.m ex- prejfa ejl :,ut non dqualem hac farte Grmam fo- lumy uerumettam^ longtftmo tnteruallojuperatam extjiimem . hlam , cum tenut , medio, ^ fublimt^ trtbfis dtcendlgenertbus^qu^ ncbts docere^ deleRa- reymouereytrtaoratort ofjicta referunt ^ untuerfa conttneatur eloquentia: tjs tta omnibm ubcrtim ef- foruerunt; contra hizrettcorum deblaHattonemju mtnartatlla EccleftACatholtCA magna,BaftLm:> Greg.NaKjianZj.AugtiJitnm:, Hylarim^ Chryfji. (^ quam p/ures alij^quosftens tranfeo : quid eft, quod nunc non tpfos^nos etiamyfcut ^ prtft fan- dttate ^ docirtna excellentes habuere :pr^ mani- bm habeamm i ac diU noclu^^ euoluamu4 eorumq. lectiones tmttemur? Qj^emadmodum enim terra^ ^ cdum necnon aer^, ^ftmiltay non ideofunt con temnenda:, quia qt4>tdam male his fM abufi pro Deo ea^quA Det fnty uenerantes. Ita ettam qutd- quidutilitatis exphtlofophiapercipipotefi^ idomne \aduttA ujum fruBtficare debemus : tta tamen^ ut\ pertculum cjjugtamm^^ nequaquam cotra crea-
torem
l_i
torem creatHram^ iuxta tnJJpientes ^co77C/temiiS)\
fed ex opificto opficem deprehe?2dami4^,^ jlcnt di-
cit Apoflolu^ y tn capttmtatem redigentes omnem
intelU^uynmohfequium ChriJHpcrfi^amus. Ar-
httrorequidems infiituttonem difcipltnarum pri-
mumy ex honis nofiris efiemon folum generojlorem
iUamyF^ nofiramyGjiu omm fermonis fafium , {5'
contenttonem dcfitcttfdla^^falutis ^ rerum tntel"
ledualium conttnetur pulchrttudtne :fed ^ cxter
nam : ciuam Chrifiiani piert^ mfdtatricem ;, ac\
deceptrtcem^^ qu^ a Deofegreget defpiciunt ma-
lefentientes . ISlam quemadmodtim tgnems f^ ci-
huynyac fcrrum^necnon alia per fefenec "Vttli-ayaut
\noxia effefctmuSyfed qu^eadmodum "Vtdetur njten-
\tibt4S : qutn ex repttlihHS medicamenta etiam qtu-
[dam theartacaita temperamm adfalutemytta ^f
tntllis ftquidem tndagattonem ^ contemplatton^
fufctptmus, Cum autem addmionesy ^ errorem
perducunt^ necnon perdtttonisprofundumycontem
ntmi4s . Nam.yltcet h^c nequaquam nohisadpteta-
tem profity exdeteriort tamenidyquod melti44efi
feitgtmt^s y ac fermonem nofirum cum tllo rohora-
mtis. Sed ne eptftoU modt^m excedani^. Tu tncly-
te ac B, P. hoc quidqutd eji operis pro tuafinguia-
ri hentgnttate neffernoAy quodfifortaffe ^uideatur
exiguum.yCerCe tanta efi meafides:>(^ propenfa ^jo-
luntatisalacrttas ^ "Vt factle ffercm eam nonfectis
1' Cor. 10. b.6.
Similitudo f^ copamio
h
ac
ac Deo Opt. Max: ita fanBitatitm flactturar/i . Maxime cum lam td^ non femel atque iterum ex- pertiijftimjcum Bflu^ ofiendijfem siemmata qUir. m hoc opere inferuntur^ acpro tuo m omnespater- no affcciu mthi impofueris ^ vt ad vlttmam^fque manum perducere curarem quod quidem alacri antmos Itcet^non vt cuptebam y tamen vt potut , ef\ \feci. Qjiare fipplex adT. B.pcdes prouoluttis tibimemea^j^ vehementer ettam atque etiam fiu- dia oifero atque commendo , Cut emm B. P, ntfi tibtiqutdqmdDei efi tanquam eitistnterris vntco acvero Vtcarto Petrtq^ legittmo fiicceffort debe- tur^per quem njnum fertiatt^ac efauctbus Orcifu- mus erepti ? Deus Opt. Max. S. V. ad totius orbts Chrtftianiperpetuamfalutem dtuttftrne tueatur^ ^y conferuet tncolumen . Cui infimus ego , ^ me ipfum y atquefiudta mea^ adpedum njfque ofula^ quamhumdim} cupto effe commendata , Pert^fia ociauo Calendas lunij anno Domini JJZP'
*f5^^^
P RAEF ATIO AVCTO RIS
ad fiHdwfum ^ Chnfiiannm LeBorenu.
VM pietas^ftudiofinimele^or) vt pie admodum a D. Pau. diftum eft, ad omnia fit vtilis , promidionem ha bens,vitr€ qua^nunceft, S^ futur^: facra?autemfcriptuiJ€visomnisfe- re in pietatis maxime iUidio verfe tur,facilepius quiuis pcrfe intelli
^ __^ git, rerumdminarum traclationcm,
jquibus prima debctur pietatiscura, non tantumad vitam jrede inftituendam, fed etiam ad confcqucndam immcrta- jliratis g\oriam magnas habere opportunitatcs Qiiarc no- bis hoc loco , CcTeteris omifiis.id folumbreuifiimis pcrilrin- gerevifum eftopcr.Tpretium, quiddiligens rerumin hoc opere comprehenfarum difculTio , Sacr.T Theologix fiu- diofis, S^publicdin Ecclcfiavidehcet, acfchohs , S^ 'priua tim domi ad Chrifiianam religionem fyncere imbiben- dam , commodifitallatura. Quandoquidem nefpecic re- di, bonorum adolefccntum ingeniaprauis opinionibus ab ineunte .Ttate corrumperentur, qu3S ad vltimum vitaE fi- nemplcrunque animis infidere folent ropcram dedimus, vt, pro noflra virili, eloquentiam Chriftianis prarceptis di- ligenter expurgatam in profcenium adduceremus : qu.T vacaret mentiendi licentia, feuere dminis praecepris inter- didla , a qua abcffet procacitas , & vitium illud tcterrimum lacerandialios probris, contumeliis,3c maledidis qufepro- hibeatarrogantiam, &[ inanis laudis appctitum Si vetet de- nique tenebras auditonbus ofiundcre ne verum perfpi- ciant, S^ fuffragiumatquefententiamdicendocorrumpe- rercjuovitio Cr.Tcis, Romaniq^ vtplurimum laborarunt.
Pietas ad o- miua vcilis, i.Tim.^.c.S
tloquentic Cliiiliiana; contrana . Exo.r j'.Leu. ip Prou.8. 17.15». Vide Aug. decon fliC^io vitio, Scvirtucu. et habetur. ix. q-z. Nec ar- tiHciofo.
Chrifiiarx Rhecorices nofnen , cur appofitu fit.
I \ PrAfatio
\ chri{iiaiiaj\His eiiim tot tantifquc deIetismaculis,c(>ntinuo ejciftetil ieioquciuie j^iclmina , 8^ ccleftis Chriftianac eloquentie pulchritudo, quftanto erit prxclaramagis Si enmia , quanto dihgen- tius, ad omnium hominum vrilitatcm conferetur, 8^ ad lau- descelebrandasDeiOpt.Max. qui fermonemhomini de ditadfocictatemSiconmndioncmcunihominibustuen- dam . V^erum enim vero licet quamplurimis piisac dodif fimis viris vifum fuc rit ci , fummam fummarum fcientiaru omnium nomcn,iure optimo, competere: cum fumma- tim de omnibus fcientiis in ea fcreagatur.Tamen propter obedientiam habitam a luperioribus meis de excultione li bri,Chriftianr€Rhctoriccs nonien illi additum eft,vt &: intelligatur ctiam, nihil contincri in hac arte , quod magi- flra vcritatis Ecclefia non probet^ non doceat, quodin fan- dislitcris, aut infancTis doftoribus non reperiatur,aut faltcm prr fimilitudinc quandam,ad interpretationc facro- rumlibroruauiiad fcntentias patrum no poflitreferrime- quemeo iudicio, quenquam debetoffendere, quod no mineRhctoric.T vtamur , cum & Plato . Rhetoricam Phi lofophicam cognouerit, Siqaid eo nomine intelligamus explicaucrimus. Huius opcrisfcopus erit, vt vocesDei firr.us,organa diuin^ bonitatis,^ tubacChrifli .Et adid facilius exequcndu totam Memori:ie arttficiafis artemtam diu ab omnibus concupitam quam facillime aperiemus . Et quamuis ctiamfine his prcXCeptisin nobiliflfimo concio nandi munere, vcrfari facile pofiimus, a Spiritu Sando,qui cft vcrus magiflcr cdodli , Si dicendi exercitatione adiuti : vtilia tamcn fore hcc pra^ccpta putauimus . Opportune au- tcm rerum Indicarum, quibus/ipfi non modo interfuimus , {qA S: pircfuimus , aliqua adhibuimus exempla : certiflfimo credentcs, eam rcm no modo obledamento, fed S^ magno Exemphs in bono, commodoq; fututam, vtpotc vndc Rhetoricn^ ipfius probrturTn^ initia, progrcOus, &: vfusjliquidifi^ime cernuntur(vcl ipio tium fv p:o- Ciceronc iudicc) dum inquit , fuit quoddam tcmpus , cum grefius Khe \^ aaris, bcl^iarum more, homines vaeabantur , k. vidu fe L.Li.dc In-i nno vitam fibi propagabant : nec ratione animLquidquam,
— — —^
Tndoru exc- plis cur or- nara fit Riie torica Chti- fliana.
Ad Leciorenu^
fcd pleraque viribus corporis adminiftrabnnt Nenio legi- timas vidcratnuptias ,ncnio certos inlpeverat liberos. Quotemporequidsmningnusvidelicct vir, difperros ho mines in agris, 3i locis fylueftribus abditos , ratione qua- dam compulit in vnum locum, 8c congregauit, Si eos ex fe- risSi immanibus,mitcs reddidit,8c manfueros. Huius, inquam,rei admirandi effedus, muUo clarius,quam vn- quamin noui fndiarum Maris Oceani orbis hominuman ruefa(flione apparent. Contrajfimus autcm omnium, quot- quot ante hac in eadem re defudarunt fententias.in breue quafi compendium, vt quis vno intuitu aliorum fparse U vag^ , tam in latino quam vulgari eloquio dida conlpiccre queat.Nec hocmihi vitiovertendumarbitror cum Euan gefmm D . Matth, abbreuialTe Marcum Euangeliftam , non nifi fumma cumamborumlaudc, S^ Ecclefi^ acccptatione intelli.gamus . Deinde , quid dedecoris affcrat ladco elo- quentia^ flumine permanenti Tito Liuio, fuus abbrcuiator Florus, non video. Quorum fcripta vbique gentium, ab omnibus bonarum literarum ftudiofis , obuiis vt dicitur vl- nis ampleduntur, Si veneranturvnice. Sed forfitan dicet quis : H^c quid ad rem i Primus enim Spiritus Sandli du- du, & co impulforc fuum aufus eft facinus . Alter vero hi- ftorirs deditiflimus munus fuum ftrenue obiuit, atquc non minoricumdexceritate adminiftrauit. Non ego pugnaci- ter immo de meo paucula quidem, fed c probatiflimis qua plurimis dodoribus qure dicimus te reperturum fcio. Eoque animofior atquefecurior hac re innitor, majfime quod faliuae % aflxrtionis proprix nihil admifcuerim . Ego nanquefempcralienis, a veritatenon abhorrentibus, vc- rccunde vti malo, quam mea imprudenter,&: perfrida fron teingcrerc. Atquc nemo memeliusnouit multa& prx- clariftima extare & dclitefccre ingenia , quorum intercflTct illa conari , fed harc vtilioribus forfan 6C comodioribus in- uigilant atque ftudent . Eo vcro animo, ledor amicc, pro- uinciam hanc aggrcfliis fum, vt habeant dodi vnde eorum memoria recrcetur. Aliivcro quihinc indepafl[im con-
b 3 cionan
Koc*.
Zelus «u&o ris.
■9^
PrAfatio
cionantur , quibus per inopiam, K paupcriem fonaffis
omnia Rhctoriccs artis operacomparari iTon Iicet, qupc
certe vt numero cxcedunt^ita multo pluris vcnduntur cx-
periantur, Si ipfa veritatc edoceantur id fccerimus fine
magno conatu 3i paruo rrre , quid fere omnes fcrip-lcrint
docuerintquc, qiio labore, quibus vigiliis, faciUimc eripfo
Tonus ope-'opere co-niiccre, iudicare , &perdifcere poteris . Capita
|si»earucio j^item pr.Tcipua noftri aperis fecimusfejc. Primum> Regu
larumfcnpturrEdiuinaErlyluam, ex^fummorumEcclefu^au-
t^oram morjumentis incommodum Rhctorici Chriftiani
proponit. Secundum RhetCH"ices-iotamuim, definitionc,
diuifioncm S^ partcs fuccirtd^a tradatione abfoluitiCui an-a
cephalcofm ,fiuerccapitulatianem quandam totius innxx
icriptur.T , qua ommaiHa qiwe in lacris confmcatur iibriS,
brcu^ poiTnit compreh endi memaria nan minus artiiicto
sc quain curiofe in; Tabcrnaculi modum' varirs fuffulti co
lumnis in quibus pretiaforumlapidu>de quibus iiaturalcs
omncs^quotquot hacleiius fcripferuntSC niultoru alior-ii in
nortris rcpeitoru [luliis , ipfisignotis.diuerlirates , colores
proprietatcs r acahquarum-Orbis principum dil"tinv_^i En-
blcmatibus adiecimus , quorum nomina J^ fignificationes
breuitcr in fincm vfque diftulimus . Tertium fontes facrnE:
fcriptur:r,quibus orator pr.Tcipue orationcm exornare de-
bct,aperuimus . In quaquxfitvis pronunciationis, acaffe-
cluin non nihil tang-emuvS . Quarturn, gencra caufarum , S^
oratoris officium offert: iiumcroiamq^ie Deaftrorum apud'
;lndos>corumque ritus^.quibus quidqmdjii nauoillaterra-
rura orbe, nTcmorabilc eit ex^plicat . Qifuitum , partesin-
uentionispcrtradat, imgnum^quc lumcn axrcipit ab exen-v
plorum adiivnotione , quibus res eluccfcit . Sextum, exoi'-
nationcs Rhctorica5,qua:ita ricri potuit breuitate pcrftrin
Cur rmi^-t- S^^' Kt quianon omrhcs literas noruiK neque le^f^iom in-
jiiious opus cumbunt, aliquot adiungimus ftemmata , tum ad prompta
l^y^i^j^^^^lmen-iariam, tumctiam. vtmcliua- Siclarius ritus Si mores
Indorumlcgcntibus iniiotefcant : auidiulque , conlpedis
illis, ad IcL^ionem animus incitctur,. ac in menteni qu^c v*.>-
l
l
Ad LeBcre?ru .
\
fdt
iXCUUtlO
lunt reducant; Adiecinius prrrtereaeoquod homlnuln genia,vt diiciplinarum luprcmum lumcii iam aiTequuta* ita in e>fplebili quodam ac gcnuino amore ad illas capeffen das rapi,acproinde infufcipiendis difciplinis Si breuitatc Si facilitacem e?fpoftulare torius Magiilri fententiarumin quatuorlibros fententiarum egregiam quandam locatio- nem,vtfacile quiuis fuccofiiora Si fcitu dignioraj qu^ apud ipfum magiftru funt, memorix habcre pollit . Cui tum pro legentium cum ftudentum profeclu additi loci funt,in qui- bus, velD. ThomasSeraphicus Dodor.Vel Scotus, Siqui- damalii eafdempertradarunt QLigftiones.Tum demum,vt in omnibus Brma fit memoria , fnigulis cartaru marginibus adjecimusalphabetumquod pro lociscomunibus etiafer uietledonbus 3i vtfaciliuslocaSC errata incogitantia veli noftra vel typographoru rcperiantur : Quac quidem omnia^E amicorumKortacu,quibus contradicerc mihi nefas fummu Aaaom. fliilfet congefli . Dicecforfan aliquis.qu.xhictradantur ef le nimis alca, SC profuiidiora quam Arcis Rhetorices mate| ria expoilulat. QiJibus ego.Si Qiun(S.informando oratorej de multis fubclliccr egiccur non itidem 3^ nos .'' Item, fi ora! tori necelfaria ellplurium artiu fcientia.quanto magis ora tori. 3i verbi Dei buccinatori .'' Cuius tanta debet eiTc coii uerfitio % eruhtip* vtomnes motus S<: grcirus, 8i vniuerfc^ eiusdi^n^anotabiha tint : veritatemqj fic mente concipiati vc e.itoto habiru refonet % ornatu,ac quidquid agit, quidl |qnid ioquitur do Arina fit auditorum. Deinde, qui ad ver.Td jpr.^dicadonis verba fe prfparat.neccffe elt vt caufarum orj jgines a facr.s paginis fumat , vt omne quod loquitt r ad di» uuicaucl.^^ritatisfuiidamentum reuocet, atquein eo ^difi- xium fux locurionis firniet . Qiiapropter fi forte non om^ 'nia cibi.Iedtor humaniflime, fatisfacient, veniampro xc^m\ : tate ChrifViana mihi co.iccdas oro. Fuit enim mihi propof Htum, tabulaspotiiis , quamfinuofa voluminadare. Oro practcrea vtanmiuniadomnium bonorum fiudio promq uenda dediti fl^mum cTqui botiique confulas : quod 'ix intcf Icxcro, propcdiem benc fortunaiite Deo,!n maionbus rib^
I
- ..o,^^^^'L
Auftoris pro cenacio.
\
Pr/tfaUo ad Leclorerru.
gratificabor.Suntenimh.Tprimitincmccfoetus iuuciiiles 5 puero me inchoati: ex quibus tamcn acquo ledori aliquid commodi acceffurum exiftimo : dum,volente Dco.limatio- ra dabimus.Intcrea fi quid fortc offendet(vt ne lupiter qui- dem omnibus placerc poteft) vt in proucrbio eft, bonorum virorum partcs hac in re tibi rufcipiendae erunt, quac funti errores hominumcorrigerc , eofque in viam reduccre , 3i ab inuidis , 8i roilis,SC calumniatoribus, S^ bonorum operu' inimicis , alios defendere . Sed vela foluamus iam ventis,' vbihocadhuc prnefati erimus. Si quid mihiimprudentius forte e>fciderit,quod minus vidcatur catholicum,id non fo- lumpcrtinacitcrtueri nolim,fed potius SC me, & hocopus, SC opera mca vniucrfa.atquc adeo omnem animnc mene fa- lutem,&: Catholicaf iUi fubiicio Ecclefise, cuius primarium in terris Paftorem, Romanum Pontificem . Sacrofanda OccumeniaconciliaiSi profitentur,8d reuercntcr agno- fcunt. Valc.
|
^S |
n^TgSb!»^ |
rs |
|
^K |
o |
|
|
j^&^. |
^^i^^S |
^^ |
|
^^^v^ |
^SL A. ■«. -ZjCy~t |
sT^ T |
|
fe?-4-. rf^w |
S^ 1 |
|
|
, |
OMNIVM FERME CAPIT VM,CLVaE IN SING VLIS
his fex Rbetaricac Chnftianae partibiis explicantur,Elenchus, Trim.t B^etorices ChYijiiarKe partis capita»
E definitione, 8c proprietatibus oratcris, ex ueterum-fentenria.. cap.T. P^?'^.
Dc proprietatibus Oratons Ghri fliani vbi ftemmata Philofophi. pagani. Boni Paftoris,& PhUoro
phiChriftiatiKlinguIaridicendi modo deck-
rantur. cap.i. pag.^.
Oratorem necefte eft variafcienriarumfuppcl
leftite conftipatum exiftere . Vbi ftemaTheo
logicxplicatur egregie. c.j.p.i r
Dehberalium artium numero in quo ftemma
fcientiaram exponitur. cap.4. pag i8.
Q^ui futuri fint IdoneiChriftiana; R.hetorices
auditores cap, 5. pag.^p
Literae humanitatts quid vtilitatisafterat ad in-
teUfgentiam fcripturarumi cap.<J.pag,2 r
Quo animo Theologiclludiofushumaius fcie
tiisvtetur. cap.7. pag, 21
De neceifariabene loquendifacuitatepr^dica-
coribus. Exponitur hic ftemma fummi facer- ; dotis: vbi,.de ueftibus,,(rngulares adiungimus
confiderationes. cap. S.pag.t^
SupradidoTum probatio. cap.p, pa?. j3
De officio pra^dicatoris. cap.io. pag »1
Breuem totius facr^ fcripturx e.^iuberantiam
cocionandiqj modum cocuiens. cap,r i.p.J j De hon.eftate predicatorum. cap.i 2.. pag.jC QjUatenus leftio facrce fcriptur^ Ecclefiaftis ne
celfaria. cap, i j.pag. j8
De modo allegandi vtriufque iuris auftorita-
tes, cap, 14. pag. 40
Quid ex his iibris omnibus,.Chriftiano lertori
fitqu^rendum. cap. r^-.pag.-^^
Sacra fcriptura curfanfta di<;atur i\' de cius ef-
feftibus . cap. 1(5. pag.44
S ECyT^D\AE B^H ETOl^lCE S
Chrifiianx partisCapita.
COmpendiofam tabulam ftrutiur^ totius operis continens. cap:i .pag.^S.S 49 De dehnitione, &: excelientia aiccsRlierori- ces. cap.2.pag;50
De duobus artisgeneribus. cap.3. pag.5 i
De fubdiuifione Rhcconce naturalis. c.^.p.^i C^^uid fit Rhetorica artificialis & quomodo di-
uidatur. cap.j.pag.jj
De fubieSo & materia Rhetodces. cap. 5.^.54 De explicatione primi fubiedijfcilicet de Deo
cap.7. •,. pag. 56
Ptxdicata caufalia qua» fint. cap.S.pag.jg Finaha pr^dicata qua^ finr. cap.p.pag.cJi
Q_uid fit Theologica veritas. cap.i o. pag.<5^j De Phyfica &Aethica ventatibus. cap.ii
pag.(55 De Gloria & eiusdiuifione. 'cap.iz.pag.tJ^ De Explicacioneicertii fubiedi, fcilicet,de An-
^^o. cap. rj.pag.cjy
De ExpIic4tiDne fecudi fubiefti, fcilicet deCjc
lo* cap.14.p3g.68
De explicarione quarri fubiefJi, fcilicet de Ho
^ine. cap.15.pag. 55)
De explicationequinti & fexti fubie^Si , fcili-
cecdeimaginatiuo & fenfiriuo. cap.itf.p.^i De cxplicarione fcptimi & oftaui fubiefti, fci-
licet de uegetatiuo &: elemencatiuo .
cap. 17.. p3g.7i
De cxplicatione noni fubieiSiVfcilicet delnftru
mentatiuo. cap.iS.pag.^j
De duplici genere partium Rhetorices.
c^P- iP' p3g-74
DeParribusRhetorices & feorfum deinuen-
tione^ cap.20.pag.74
Vnde expetenda fint ea, qu^ conuenit oratore
uel concionatoremproponere. cap.21.pa.77 Dedifpofirione. cap.22.pag.82
Deelocutione.. cap.23.pag.82
De Memoria fcientiarum thefauro , vbi ftgura
continensmemorandiordinem exponitur,
'^^P--^- pag-S?
De duobusMemorie Generibus. cap.i 5,^.851 Synopfin torius Memance Materiam contines.
^^P- i<^- P^gi?!
Indorum exemplis artificialis memoria proba-
^"''' cap^27. pag.93
De modo excolendse Memorix . Hic,confide-
rarelicet fingula ftemmata , qua; fubiiciun-
tur: quibus Indorum uegociationes compre-
henduntur. cap.28.pag.p6
De Modo eligendi loca . In quo egreg)am to-
tius facr^ fcnptur^ ccilocationem ,%t eam
in breuiquismemoriemandareposfit, adiun-
o'"^"^' Cap.2p.pag.IO!
x'o
i
II
Irdex Cafitumj}.
Tlociusi iti^riciiatxcoIiocatioDis /ynopnn. cap.ijo. . ■ ; •' . pag. li?
Chri^ianx partis capita.
EX facrae fcripture omnium bonorum fon- te,ac ortbodoxis patribus omnia eacmpla
baurienda. capi.pag.iij
De vtroquc/imul tam HcbraBO,quam Eccielii-
ftico canone, f^c quomodo tradtatione vete-
risleois differantlib.i. cap.i.pao. i zj
Humanx fcicntie exemplis illuftrantur /upra
diCri.^ ufus eoium demonftratur. c.j.p.i ?.p Continuatio superioris Materiae , adhibitis il
luftnbus exemplis ad probationem . cap.4.
pag. i^o l'rofec]uicur &: accommodat fupcriuj exemplu
probando mortcm viro bono minimc formi-
dandam.
cap.^pag.rn
Auctor aflmirauili clcgantia profequirur fuum
inltirutnm.. cap (J.cap. i ;[ i
Rcr.idam & admonitionein notata dienum c6
tiiiens. cap.7. pjg. 1 3 j
Q^i'od pcrceptio facrc fciipture mai^nam ad
bciie djccndum ^.icuitatcm ad lerac.c.S.p.i i 6
De uetlionibusliiblioruni facre fcriptur^ , qu^
ill£,& quot luiit,c\ Hebi^o in Gr^cum fatt^,
?v qui tueruiit interprttes, & quando facram
(cripcuram intcrprctati funt. cap.p.p.i ^ 7
Probjcis fcriptonbu? quantum audoritacis de-
I fcrciidum iic. CJp.io. pjf^.140
jDeduplici fenfu diuin^ fcripture. c.i i.p.i^i
Dc duobus facrarum expodtioiuini generibus.
I csp.ii. , , . P^C- '4?
Q_uomodo in una cademq; fentctia pltruiiqj
cuni;:i lenfus valeant reptriri cap.i ^.p. 146
Notabilem admonitioncm comprehendens
cap.14.
Chrinianji faitis capita.
D^E tribus caufari' generibus. cap.i.p.Kj:; " Proponuntur fuccindtahuius gencris exe
pla. cap.i pag. i6j
Lxplicaturquid fit genujdempnftratiuum .
cap.;. pag. 166
Prjeceptum ad faciliorem perceptioneni reru
indicarum , de quib js exempli loco agitur .
C3p.4. p^g-i«S7
De modo quo Indi choreas , iv tripudia dui e-
bant. cap <j.pag.i68
De ornatutemplorum Indix. cap 6 pag. 1 6p De numcro Deoruni Mcxicanorum. iv de con
futtudine hominum imiqoiandorum aptid il-
los. cap.7. pag.i 70
Dcmonftratiui Irdorum exhorratio ad fuoru
rituum<S: morum dimilionem,noftrique Hdei
Catholice ampiex:iioiiem. cap. 8,pag.i7 1 i^onuncur raiiones quibus ad noftram rehg-o-
nem Dciqj obedicntiii inducantur. c.p.p. i"! Inducuntur ad obeoitntiun) llomani Potificis
fimul Si Imperacoris Caroli V. Inuidiisiimi ac
iucctlicrum cius. cap.i.o. pag.i 7^
IiKonlideracam quorui;dam actuiatioiKir, ad
ucrfus Iiidos afhimaiidc non mu<^is cos efie Chnftianos ; quam iMauri Graiiattnfes, ccr:.-
pletuur. cap.ii.p. i8j
Defcnho fynceri Indorum Chriftijnilnii coi.-
tra iiicoiiiidcracam actufauonem pr^diciaoi
cap. II. P.1S4
Dt Geiicre deiiberatiiio. c ap.ij.p.i^^i
Dthnitionem & vlumGeneris deliberatiui toi>
tinet. cjp.14. p.ip:;
Pr^d:dfa exemplis illuftrat, cum documentis vi
ris equeftribus obleruatu vtilifMmis, qui vlci3
modum in aliquo exercitio fv: uita; genere la
Rcgulam comprchenditad pr^difta omnia ac- cortimodatam. cjp.i j.pag.i 50
Dc l^ronuncittione. cap,i6.pag.i 50
jDe ratione concionatoribus in piedicado ob- I icruanda. tup. i 7. pag.i ji
j'4^uantopere manfuetudine & aftabilitate om- } lii hoiminiini gcncri opusfir. cap.i8.p. 155 'Dodrinam (iii<:ularcm,continuando matenam I ^irapjJitaciSjhibens. capip.pjg. i 56
[De duabus obfci uationibuis & rcgiilis pronun-
cap.io.pag. 1581
borant quamuis 'uerit militare. cap.i j.p 15,6
l? »rr^r..,r..r,. *,"l:. .,,^ .^, ►.«,,, r,.r>r,,^.^k.U K, .,„
Reiponlum hlu ad patrem memorabile ^ no-
tatu dignislimum. cap.idp.i^^
Degcneic ludiciali. cap.i 7.^.15,8
De tribus laudandi,aut vituperaiidi modis.
cap.iS. pag-i<.8
De laude qux fumitura bonis mundanis.
cap.ip. ^ ^ pag.tppl
Dc commcdatione que ducitur a bonis aium^.'
cap.io. pag.iooj
kc"ulam &: adnotationcm notatu difnam col
tiiict. cap.ii.pioj '
cia ,di. I rDc diuilione affciftum, & quomodo mouendi Pr^ditra illuflrantur perccnfendis extmplis ad- I lunt. cap.i i.pag. 1 59 • ueiitus fc uiic rcligiolorum or '-••om f.oniini
li
n< Hri
Index Ca^itur/u.
h}
.
nodn lefu Chiilliapud Indos prcpai^aru -.r.
cap.-i-i. P^S-o^
De die & anno, quo Mepcica occupata eUiW 4e.
aduencu reljgiolbrum, cap.ij.p.zof
Q^uojnodo tteligiofi primurn appulerint, t<
ciux fuerunt niinitio eorugeita. tap.i.^.p.zi3 De modo •cele.brandortjm feftonim apud Jri-
dis. ! * ^ '.;.,. ; cap.ijnp l'2(f
QJ^lViTjE B^H ETOBJCES
Chri^knje pirtis capiu.
!!~\[: pircil>us ofationis , quo: inueiwion^m -^._/ perfi'ciuot. cap.i.pag.iiS
De exordioru bin^embridiuifioue.fap.i.p.i^o De Nirratione eiufque diuifione. cap.j.p.ij i De egresiione,a.utdigresfijne. cap 4.^.135 De partitiane, leu diuifione. . cap. 5.^.134 De confirmuione ,& coufutatione. c. 6.^.13 j De conclufione. cap.y.p.i^fi
De ofricio oratoris. cap. 8.^.136
Dc affeiflibus Sc eoru excitadi modo. c.p p.i s 8 Superiora oftcnduntur oratione cuiuidam pa-
tris,qui filio fuddet ducere vxorem , & cgre-
gia doc^metna coi^pubi alia completikur.
cap. 10. • > t .; pag-i4^
Celebrem filii refponfionem compreditur* •
cap.ri. ■ pag.i^i
SEXT ^E B^H ETOBJCES
Chrlfiianx partis cipita.
■|~% E coloribus vcl lchernatibus & trop-ts,
ip.i.
i4P
De.ficuris fententiarum . cap.i.pao.2 j5
PefiguDs orarionis quibus oratio augecur & '
& arnphficatur . ca^p.^.p.ifii
Dc penitiori expolitio^iis declaratione. cap.4 ,
pag. i7o ■;:;'"": i •:' ■/''; ^ ■:'^.\'::,
Oc trojjis "enidratiftj,'& fpeciatim tJe tropisvet-
borurti; j ' -'"''^; '^^ I cap.^p.i7r
De trop^s-bratioBisv'-^ ; cap.d.p.i^y
De Schematibus & eorum diftinflione a figu-
ris Rhetorices. cap. 7.^.278
De Coiledione. cap.S.p.i^p
Vnde haunend^ fint propofitiorjes & aiia eo
pertinentia. cap.p.p.181
De InduiSionc. cap.io.p.281
Pe Enumerationc. cap.jr.p.iSj
De Aroumentis &: eora definitione.c.ii.p.zg^ D- ftatu conie^^urali. cap.r j.p.ibid.
De conititucionc finitiua. cap.i^.p.zS^J
Dcftatu quaiitatisuel ludiciali. c. if.p.zSy De quxRionibus & eorum fingulis exenrphs,
cap.ifj. pagiSS
De ledibus argu^mcntorum , pariterque argu-
mentis. cap.i^.p.zpo
De probatione Artificiali. cap.iS.p.islj
Delocis fentetiarum , fiue argumentorum qu|' ! ex facris colliguntur ftripturis. cap.ijp.p.ipj Qui loci qbus cogruat qu^ftionif.c.io.p. ipis De CKi^ftione caufce. cap. 21.^.15)7
Locatio Totius Mag-iftn fententiaru. p. Locatronis omnium librorum Magiftri fenten-
tiarumdeclaratio. pag.i^p
•F I N -l-SgU .
n D E X ^ V C T 0 l^V M , T .A M S.ACBJ)BJ^ M qMmprophanorum , qtii in hac B^etorica ChriHiana citantur.
A.
AMbrofiiis. Auguft:inu$. Anfelmiis. Athanafiiis. Alcxandsr Alenfis. Alexander Aphrodif. Alphonfus di Cartro Alphon. a vcracrace ,Albertus Ma^;**'^* lAluarus.
Aliacenfis. Ammonius. Angelus Politianus. Antifthenfis. Auguftinus Valerius. Ariftoteles, Arias Montanus.. Alfarabius. B Biblia Sa<:rar Eafilius.
Beda.
Bernardus.
Bonauentura.
Boetius^
Bernardin'de Buftis.
Bibliotheca Sanda^
Biirlifer. C
Conciliageneralia.
Concilium Tnd,
Chryfoftoffltis;
Cyiiiltis.
Casfiodoriis.
Casfianus.
Cyprianus.
Ciemens Alexadrin.*
Caaifius.
Cano.
Card. Camericenfis.
Compendiiiin Theo.
Catherinus.
Conradus Clingiu*,
Ciiaieus.
Index Auclorurru,
Cicero .
D
Decrenirrt.
|S.Dnicii'; prxdic pi^. ■'Dionylius Areopagi. 'Dionyfius. Damafccnus. Didymus Hier.magr. Dorothxiis. Durandus. ,Diogenes.
E Echius.
Aegidius Romanus. Epiphanius. Huthymius. llucherius. Eufebius Cxfaricn/is
F S.Fracifcus pfnoflcr Fracifcus de Mayro. Fclynus. Fulgentius. erancilcus Orantes. Francifcus Petrarca.
G GlofTa ordinaria. Gregorius Magnus. Gregorius Nazianz. Grcgorius Niifcnus. Gerfon. Gabriel.
GuiUelm* Parrhifief
Gregori^de Arimino.
Galatiiius.
Galertus.
Gueuara.
Garcia ab horto,
Georgius tJer. H
Hieronymu'».
Hylarius.
Hippolytus martyc
Hugo Car.
Hedor Pinto.
Homerus.
Horatius.
HolKot. I
Ignatius. Irenccus. luiHnus martyr. loannis Driedonis lacobus de Valcntia. loannes Maioris. loannes de Acia." loanesCarnotcnfis. loannes Altenftaig, loannes Picu/is. lultinus Hiltori. lofephus . Ifidonis . luuenalis. Ifocrates- *
I a<flantius.
I.aertius.
Leo Papa.
Lodouicus Viuc*.
I.odouicus Grana.
LodoiiicusDorce, M
Macrobius.
MichacldcMedina.
Maitinus Martincz.
Marcus Cato. N
Nicolaus Dorbellis.
Nicolaus Lyranus.
Niccphorus.'
Nicolaus de Nijfla. O
Origenes.
Occam. Oecumenius. Orofius. Orphx us.
P Philo . Pelbarc.
Pctrus Aureolus. Petrus Hifpanus. Phnius. Plato. Plutaixhus. Paufanias,
■plotinus. Paulus Manutius.
Qiiinftilianus. Quintus Cwrtius.
11 'Kupertus Abbas. Ricard •'dcMediavilla Ricardus de S.Vid. Rauenas.
S Scotus. ' ScopusBiblicust. Seneca. Socrates. Solinus.
T S.Thomas. Theodorctus. ThcophilaCtus. Theophilus Al?xan. Tertuilianus. a; .<h Tctelmanus. ' Tataretus . Terentius. V Vega.
Valcrius ^fax. Valeriana Vulgaris.
X Xenophon. Zcno,
w
assi^essABBanpcvi
I
RHETORICA
CHRI5TIANA,
AD CONCIONANDI, ET ORANDI
VSVM ACCOMMODATA
VTRIVSQ.VE FACVLTATIS EXEMPLIS SVO LOCO INSERTIS:
Q^VAE Q^VIDEM EX I N D O R VM
maximedcpromptafunthiftorijs. Vnde,praster
do(3rinam lummaquoquedeledatio
comparabitur.
A V C T O R E,
!Z?. admodum P. K Dtdaco Valades totm ordmis
FratTHm Mmorum %egu\arts CbferuanttA
oltm Procuratore Generah,
B
De defimtione 1 1^ propmtattbus cratorisjixvtterum Sentemi<i. Cap, L
Hetor ice s piarccptj» ( volfntc Deoj traditurus, fa»fturum me ope nT prartium exithmaui , fi oratoris Chriltiani; id cll , fcuangelici concio- natoDs definitionem atque mftitutio- nem quaiidam pr.Tcambuiam breuif- fimc traftarem 3 tiim ne omjfTo initio fquod cuiufcunque rei potifsima pars eftj atcjue ilh.fs, vt ita dixcnm irani- bu$,proiinus matenam tra^ationis
■ aggredi vidcar , tiini qu©d per ma-
gnam vtilitaiv m hinc ad kctorcs redundaturam arbitrer;ram eo mo- do 6< libentius ad li^ionrm prrpo(it*e moittia- , acctdent , & ad eius intcliedum insgram fcrcfttam patefa^Ham habebur.t.OnyiTOR
itanuc,
1"
|
QuiiiSc qua- |
|
lu fitOracor |
|
I. Or-t. |
|
Lib.i iiifli. |
"KhetoricA Chrijiianx
itaQuc, a M. Cacoiie ( vtexhumanioribus initium fumamus)fini- tur, vir bonus dicendi pcritus , quam definitioncm Ciccro, & Qjim ,^il. optsmi dicendi ma^iftri amplexi fum . Duo cnim ab oratorcpo- Itulanc, fcilicct, quodlit.
^
Virbonuj, 5c Diccndipcritus.
r.Aencid.
Cic i.offic O arorc ni(i Tiru bonun» eflcno poflT-".
Lib deRfpii loprol Rhe. Aecerum . Eloqiicntia fiiic fapietia 4)uid cutcras.
Oratiocibu»
ciianiau.
Primum Yer6,quod fit vir bonusi qualcm ridctur finxilTe Virg.
Tfim ptetutegranem, eJr tntritisfiforte virumqutm
Confpexcre i (Hent , <irrt6lis'c^ annbns adfiant . Niliil cnnn tam ert inhumauum , quam eloqucntiam a naturaad falutem ;!<c confcruationem datam,ad bonorumpeilem.perniciemq; conuertcrc: niliil publicis priuatifque rcbuspcrnicioliuseloquen- tia, quacmalitiam inllruxerit. Hacenmi peruertuncur vrbeis, vit.T hnminum labefd«5lantur,' detrimenta, calamitatcs, mcommoda, & mortiferx plags maximis cmJcaiibus.^cRebuspublicismfliguntur, dum , quie diferte dicunmr , ctiam vere dici putamus , quemadmo- dum contra , nihil eloquentialaudabi ius, vclprxlUntius.quac bo- nitatc ornatur, quxraultas vrbeisconfhtuit, plurima bella rell:mxit, firmifsimasfocictates, fanwliflimasamicitias.plurimasgratias.&ma- xima fa?pe {budiapeperit,pacifque ornamenta rctincttvtmmoresin- tcreafrudus, ( quosmfinitum eiretpercenftre) onjittamus . Orna- mcntum maximum.ait P'ato,Rc'publicaf: Eloqucntia Philofopho- rum. Vndc, redc Cicero,poll diuturnam cogita:ioncm,ratione au(!^ore,inhancpotifsimum fenrentiam dudlum fefatctur,eloquen- tiam finefapieniianimium obetTe plcrunquej-prodcfTe nunquam , & infert hinc . Si quis omifsis re«^ifsimis , arque honcltifsimis ftu- dijs rationis, & officij, confumit omncni operam in cxercitatione dicendi, is inutilis fibi, perniciofuspatriaeciuisalitur; qui veroita fefearmat cloquentiaj vtnon oppugnarc commodapatrKt j fed pro hispugnare pofsit.ismihi vir:3cfuis, 6c pubhcis rationibus vtililsi mus;atqjamicifsimus ciuisfore videtur. HocPythagoricoprouer bio cgrcgie fignificatum ell,fcilicet,cibum inmatcilamne immiitas, quoadmoncbant, ctiam atque etiam videndum.in cmufmodi ani mum immiramusfi:rmonem . Nam,oratio cibus eft animi . Iscor rumpitur & putrefcit , fi in animum mfyncerum incidcric. Atque h;ecex vctcrum fcntentia depnore eademquc principahore oraro- ris proprietate allata, amico ledon fatisfa«^ura fpero. Habcmus itaqj virum bonum, fequirur, vtdicendi pcritum, quod fccundum efl:i inuefiigemus, cum poft vcrfus a me antea allaios, Virgilius his» ver- bis defcnbit.
D
Pa
r$ prima.
Rlietoficar C hriftianar
lUe rezit diClis ammos , & ptHota mulcet .
Na ii.cumtrcslintartcsquxcirca fcrmoncm verfantur, vt, infc-
queiitibus dilucudifsime tradabitur: Grammatica reiXx loquclx',
rcaccj;fcripturxfcieiitiaelhUiateclicaqua(i contraaa,<Sc adltr:aa
cloqucntiaputandaelh Rhctoricaiulh eloquentia <5c quafi Diale-
G ctica quapdam dilatata habetur . Vndc, hutc eius fubftantue ma-
xmic conucmt finitio. {{betortcen efTcbenc dicendi fcientiam. Et Rhec. <!cfin. quemadmodiim Plato funimusphilofophus, dupiicem Rhctoricam cognouit : phrlofophicam , qua , homnus ad bonum Philofo- phiscognitum,hoce(l,admorales virtutes txcitarentur:& adulato- riam , vilem,5c abieclam: qua, lenocmijs qubufdam , populi alli cerentur , &deciperentur:itanobis Chrilbanis , Iiceat non adula- triam neque ph'lofophicam tantum, fed Bcclefiafticam Rhetoncam traderc; qu^nihilcontineat, quod Chrifti fponfa, 6z vcritatis ma- gidra Eccleiianonprobet. Ideo.pjjetorica Chnftiana e{t,ars inuenien
J^ di,traclandi,(Sc difponendi omi)ia,qu3eadfalutem animarum perti- nent: quxChnftianus orator confcquctur: Doccndo,mouendo, &conciliando. Qjiare,re<flifsime officium huiusoratoriaefacultatis atfirmant ij, qui qu.Tdani eius rci prafcepta nobis reliquerunt, dicere \appo/i'.^ ad perfue/ioi.em, quod cum ex ipfius artis definitione,5c alijs (\ux poltea de eiufdem officio>de finc , de materia,de partibus dicc musfatismanifcftum fururum fit, hictanquam concefium accipi mus; ne vero quiseam rcm tanquam parum vtilem contemnat , aut vt inanem rideat , aut velut fuperuacaneam reijoat, paucis eius vfum ,perfequemur, Videmu. itaqj in ijs qua? a natura producta funt , quanto prafRantiorem naturam habent.tanto propiiis ad hanc virtutemaccedcre:'Nam, quardam vocis,& foni omnino expcrtia funt,quacdam fonum habcnt, quzedam etiam voccm. Et Herclc Deus ille prmceps , parens terum , fabricatorq; mundi.nullo magis hominem feparauit a ca^teris, quapquidemmortalia cllent, animali- bus, quam dicendi facultatc. Namcorpora quidem.magnitudine, Viribus, firmitatc,paticntia,velocitate,pr2eftantiorain illis mutis vi- demus, ea minus indigereadquifitae extrifecus opis. Rationem igi- ur nobispr.Tcipuam dedit, eiusq; nos focios clTecum Angehs vo- iuit. Sedipla ratio, neqjtamnos luuaret , neque tam effet m nobis
K manifeifa, nifi , qua? concepillemus mentc, promere etiam loquen dopoflcmus". Hominesenim , quibusnegata vox eft,quantu'um adiuuatanimusille coclel^is? Rclinquitur igitur, fi nihilaDeora tionemeliusaccepimus,nihil cultu.aclabore dignius e(^e y nihilop tabilius , qunm praeilarehominibus, quo ipfi homines cacteris ani malibuspracrtant . At vero fpeciose quidem illi dc hac rc verba fa ciup.t.dum in perfedooratore, ( itaenim vocant, ) non dicendi mo
A 2 do exi-
De vfu artij Rhecoricx,
Homo rario ueAii^elisfic fociUk .
Cic I prooe Rhc. tioiio.
Oraror per*
'\BJhetoricA ChriflianA
do cxuniam tacultatcm , fcd omiics animi virtutcs cxigunt^Non cnimparumfruclushabLtcopiadicendi; &coramoditas orationis: ii rec^a intcUigentia, & ditfinita anmii moderationc gubernctur. Oratorem itacjuc talem efTc volunt , qualis, verc fapicns appellari pof- (it, fcilicct, morjbusomnibusperfcctum. Scd (i vnura talem ab il- hsprofcrri iubeas, turpiterfatericoguntur, nunquam ulemfuilTe.
MuJtis eria fiia ficunJia p;ftifeiaeft-
Qualcs ora- tOri-S Cic. flt Di^inoitencs fuerint.
De froprietatibus Oratoris Chrijltnm % Cap* l f .
VE R t T A T E quidem inrtigante.coa^T^i funt fater?, quotquot eloquentiae pr.TCcpta tradiderunt , non modo pcftiferum, fed exiciofum eire oratorcm virum malum , quamuis vcrani , hoc eft, fupernara, quaea patrc iuminum defcendit fapientiam, nefci rent: mulco itaque magis nos id ipfum fentire debemus , qui huius fapientix, (Scfiliji&miniftrifumus . Potueruntauttm a nobisper- muha cxerapla oratorum (quales illi jmagmati funt) re ipfa adduci, qui vit neruofius, <?c maiorc fermonum vi,de quahbet re diflercrc potuerint: quam Cicero 3<. Demo(thenes,quosinfa(tiu,io cloqucn- tixrtetifleautumant. Vitar autem , morumqitanta probitate clari, quanta,ne pcr nebu'am quidem, vnquam illis in mentem venirc po- tuit ; nunquam enim de vcra pietate , in rot (ihuofis volummibus de benc dicendi arte fcriptis , vcl vnum gry dixerunt. (|jiamobrem nolentcsjvoh.ntcs, confirmare coa<5iifunr, nrJium, quod cquidem niagis crcdo,aut rarum verum Oratorera fuiOe . Cuius rci iliam non VctfcAi ora infulfam fortc aderunt cauiTam . Namoratorem, inqumnt, in om ni gcnerc fapientix oportere perfuadcrc ; vt, quDC ahbi didicit , cum fplend.jre diccndi proferat;a je6,vtqui vcrum oratorem audit, fcire vSw inteiligcre.plufquam cacteri,arbitretur. IUcenim , beneloqucndi facundiampcrcjpit : quifinum cordis per rcvic vuiendi fludia cx tendit : necloqucntcm confcientiam pr.Tpcdit; cum vita linguam anteccdit. Quod vtiq'j nifi diuerfis fapientiar , dc fcientiae tituiisil lullretur, elficerenon valebit. Q^io enimpa«5lo in facris literisille iperfuadebit, qui eas nunquam legit ? Quovc in naturaiibus, qui Anft. nnn vidit ? Quomodo inmoribus, aut lure ciuiii perorabit, qui carum fcientiarum , ne dixcrim expers cft, fcd nc prmcipia no uit ; Ea de rc , Cicero mirari dcfinit , paucos , admodum fuiffe ora torcs, tum eos,automnia ,autmuha (cire oportcat; qwaf omniaho- minescomplccli pcrquam difficilecft. Hinc omnmm Ecdefiarum doclor cximius Augufl. ait, qucndamfapientcm dixiffe, quia ora torem oportct non modo ddc^are.fed & docere , nec modo perfua- dere , vt (Tcc^at , fed vt vincat . Ad Titum Liuium ladco cloquentiar
torii Tis.
Virs rcicntii priedat. Sre-. hb 6 Moralium.
Orttorem
oportct non mSdcleftare rcddoccre.
fonte
M
N
O
Pars prima .
5
fontemanantem, aitHicro.de vltimis Hyfpaniac Galliarumcjjfini bus quofdam veniiTc nobilcs legimus:(Sc quos ad coi;tctnDlaf.ioncm fui Romanon traxeiat; vniushominii fama perduxit. Conftat itao; ea omnia , non nudis vcrborum folijs , fed multiplici fapientia com parari. Qiiod quidem officium^nemo re£lc vfurpare potcll.nifi illi , qui C H R I s T v M Deum cognofcentes,diuino fpiritu adiuti» vennimam eius Religionem copiosc explicant , ijdemquc foli clo- quentesmer-toappcllaripofsuntrqui ftultitiam exiftmiarunt fapi- n^^^ij entiahuiusmundi,quac vjribusproprijs,&abhumana induftnaex li^-.fitChi cogitatisinniriturj nulii veritati cedens,ni(i quam fvllogiilicis ra- <iia"u«or2t tionibus fe fe oftendere poflc confidunt: vtin pra:fenti Stemajatel videreiicet. '
I. AJ
Q^' I. MundusVurn vmisfit, ciiiusexiftentia duabus virtutibus", mo- tusfcilic.t, <?cquietisconfinit. Qjii fecundum naturara maioraut minorefTenonpofsit : Uultitia eft in ipfo fperarc , 8i non ad fupre-
mum
BPT.Hom.t5
auclr,r tas
HjjetoricA ChrijltanA
muineiusmotorem, &cxi(ttmiar caufam .Drum , fcilicct, iri quo moucmur Okfumus.mentemcltuarc. 2 Licet Philofopfii mu'ta fci uerintrcorum fcicntia,quiaabfc]ue vcri Dci timorcerat, quidill>s profmt?Immocuanueruiit in «.ogitationibus fuis,infipienrq,'ia£lLim cil cor corum . Quia cognitio non tacit fapienttm , fcd timor qui afficit. Mclior cll protedo humilis rufticus, qui Deofcruit, quam fupcrbus Philofophns, qui fcnegletlo , curfuin coci , Qel a rum magnitudinem,fubllantiam,iTiotuin,iiaturani , atcj; fixationem confidcratjquorum fpcculatio caligine non cart't,quia eorurn fcien tia line chantatc Dei k5c gratia:idt-6 r tibus eft inuolutus , quia pr.T '""^ar ra^co'^^"^^'^ viiam folum attendunt, 6c c\\\x tuiurafunt non pr.Tuidcrt. j nai d.beci 3 Perfcrutenturhuiusmundi fapicntcs, inuelbgent alta coeli,lata ce iciatoie icrrjc, profundam.ins.de lingulis dimcnfionibusdifputtnt, dc cun Gis ptrtra«^<nf,difc^nifcmperaut doceant. Et quid cx h?>c occu pationc nifi laborciii,oc doIorcm,tSc affliclionem fpinius jnucnient? Varia cnim fur.t lludiahyininu'n,atque dmerfa cxcrcitr:ldeo varia inftrumcnta pracfeiitia pras-manibus habet. Vnus tamen omnium finis,<5c idein cffc«flu«,labor, &afflicliofpiritus Dtficiunt crg6,ftru tantcs fcrutmio , ditbus acno£tibus fomnum non capiunt corum oculi . Ht quani6 pluslaborantad inu.niendnm, tanto minus inue niuntjquafi flos egrtditur c^c csnteritur & fugit velut vmbra, eorum profperitas & togitatio 4 Cito tranfit gloria mundi: Et quia parum dc hoc curaruntper vanam eorum fcirntiam,(3c quia fpem fuam po fucrunt in treaturis potiUs.t]urim in Deo cito perierunt. Mifcri funt nifi vbicunque fucrint,^quucunqucrcucrtantur ad Deum opti-
Imum maximum fe conuertant;prarter mundum 5c ciusconcupi fccniiaminueniunt nihil . Videamus itaque (iJc nos , quibus potif fimumconditionibus, 5cproprietatibu5,orarore Chrif^ianumpr.Tdi
****'*• tiiefreoportct. Acmequidem diu cogitanteni, veritas ipfa in hac po
tifsimum fententiam ducit,eum non fo!um plena , c>tpcrfccla clo- qucntiaarmatum,verum ctiamomni virtutum gcncie large inRruc tum & ornatum tfTcoportcre. Ncque vero iliamea fcntentia eft, fed a fcruatorc nofbro Chnilo profeda . Qj^iifqu;s cnim fccerit(in quit) fimul acdt^ciierit, hic magnus vocabitur m regno ccclorum . Qjiibus confonant illa D.Pauli vcrba qui beneprcfuntpr.Tsbvteri, duplici honorc dignihabcantur, maxime ij qui laborant in fermonc ic dodrina. Et Daniel : qui, inquit , dodi fucnnt , fulgebunt ouafi rplcndorfirmamenti: ^quiad lufiitiam erudiuntmultos,quafi llel \c in pcrpctuas artcrnitatcs . Hac cniin de caufa eos Dominus fal t(. r- rar.lucem mundi, lucernam fuper candelabrum , ciuitatcm fupra montcm pofnam , *5c paflorcs appellat . Idquc vltiinum,ranquam corucr.itritifiime prardicatorisolficium denotaiis.ip''^ Chnilusfibi
vfurpaiiiti
R
Matt.f.c.19.
x.Tim f.c.17
V
Pars priwa .
vfurpauit,cuinair,EgofumPaftorbonus. Et vt melius confiderarc pofsis tibi ob oculos pnTfcns ftemma ponimus, in quo quidem con- liderare poteris infignem cius dignitatem,&maiettate,quia non folu per Prophetas 8z Apoflolos.fcd quod multo mirabilius eft,quod idc ipfc Prophetarum & Apoftolorum dominus,in mundum venire,& per fe munus hoc obire di^natus efl. Cuius quide dcclaratio ttiii ellj
A.DominiJS Tefusbonus 8c verus oui*um,quas ab aftcrno ad falutem praedeftmauit.paftorcft . Inquopr.Tcipue notandacft immenfa bo nitas, vtpote,qui nonfolum perditam ouiculam proprijs humeris fufcepit,verum etiani,totum gregem,vtarctius huius charitaiis im menfitasfidehum cordibus infigeretur , fanguine fuo pretiofifsimo ( quem in pretium fimui & lauacrum fudit) potauit,eumq,* fpicis, & botris vuarum, quibusomnium facramantorum fummum denota- turcibauit j propcer aquippe.quiadominus nofler Icfus Chriftus corpus.&fanguinem fuum m euisrebus commendauit,quicad vnij ahquidrediguntur. Ek miiltis nanquegranis.vnus panisefficitur ; d.exmultisracemis,vinum conHair. Bacu um vi^oriam Chrirti,
& fuorum
ro«.i!lo. S.Tho.
Prouer.9 a-f
^hetoricA ChrtjltanA
Prrclicarorcs <|!!jbtisr bui c<'mv^3rctur Sccular'j , & diuinar rcicn- ti^ nocitia » j n rerum lublMTiiu tra flationeChri flianooratn- ri nccclTdria .
Aurcola ^a- li'.r prx.i.ca- wjribus.
^cfiioruin, &.cliaboli coiitulionem dcnotat; quo mediante,ab om- ninoseripit caTu . B. BaptiCmus oinnium facramentorum lanuafan guine ChriRiconfccratus, quo fmc, nuUi falus, in quo Diaboli vi tia fubmerguntur, (!k animar fideiium mundantur.ac ]iberantur,nem pe,a potertate Satana? . Q^ua fons vitae aqux falientis in vitam sfter- nam Chriftuseffc£tusell,cuius defiderio iitiuit in eum omnisani ma, & vberiate eius fluminis incbrian omnis terra cuiicupifcit. Ideo fignificat inexhaulhim fontcm fanguinis dominici, quo omnium totiusmundi,<& omiiium.Ttatum litim rellinguit^ad quem ipfe om nes inuitauit,diccns : Bibite,>5c iiubnamini charifsimi, & alibi ; Bi bitc vinum,quodmifcui vobis.Spiritua]isenim dulcedo infuo fon te guflatur. C. Qjiatuor Euangehilirum teftunonijs confortamur, sScconfolamur; iptiqj carifsimc ^cuidentifsimc omnia,quar dc ca tholica?,<ScChriftianre£ccleiiac capite , Ck fundamento, hoc cll:,-de Chriflo 5c retSla in Deum fide; quorum cognitio? <Sc audontas in ipfis explicatur,nobis proponunt ; figurarumque veterum velamc n tollunt. D. Prouidentia, 3c vigilantiapracdicatorum,per canes excu batoresjdefignatur .Quorumpr.Tcipuum in Ecclefia locurattjient quatuormundido£lores,poflfacros Apoftv)los, <Sc Euangelinas, vt ex'pfv)rum infignibus apparet.E. Predicatores coniparautur , pri mo, luci mundi,per doctrin.T ventatcm. Qjiare necefle efi: fint accr- ^rimiingenio,fuaues eloquio,faeculans,(Scdiuina? Iitcraturappenti.in ecclefialhcislabonbusonerofi.in quotidianis difputationibus cl.ui , momni fuaaiflionecompofiti, in fidei nolhx expofitione cathnlici, in quzclbonibusabfolucndisacuti, in reuinccndis hacrcticis circum- fpecli, *?c in cxplicandis fcnpruns canonicis cauti . Secundo , ciui tati,perpaternam pietatem , 6c pr;)tec1ionem . Tertio , lucern.T di Ignefupracandelabrum Ecclefix, proptcr virae exemplum pofr.T, quaelate caiholicis vrbibusdc fepnrormilinopaflum oicolctitixlu- men efrundens,denfas,licft,harrencorum caligincs difcutit:-Sc lucem vtritatisaconfufion.' tenebr.irj n,fplcndore clarifici fcnnonis enu bilat . Qjiarto, iali, propter vitx fanditatcm . Qj_jo piarcordia no ilra,nepof$intf;;cculi VTncfrcrecrrore eondiuntur . Den'Cjue, ea e(l inenti,Ckdignitatismagnitudo, huic minirteno a Dominopropofi ta,vt,quemadmodum virginibusarcjuemartynbusaureohqucdam fvtappcllart; in coelum repofitacil.-quae in illis corrupt.T carnis vi corem, in his vero inuiclT virruns conitantiam finguJan quadam glonaremunerat. ItJi, dodonbus fimilisaureola,cX corona in coelo parata eit ;proptereaqii6d nonmodoipii virtutis, ^ luftiri.T, propo lirum tenucrunt,fed aliosctiain ad iimile virtuns Hudmm dodnn.T fu3C,mini(teno excuarunt: quar rcs,inrer clanfsimns prapcurforis Do ininilaiides,nuiricratur rquod vidJicer, mwltos fili')rum liVacl ad
i
domnoMi)
Farsfrtma.
9
Vcrbi Dci proch:niato r« 4UIS huis
ChriftiariK eioouencijr vuluss.
dominum ctTct do^rina fua pcrtradurus, vt dodc panter & pic in
fuoecclcliafticacRhctorices, nunquam pro meritis fatis Jaudato \i
brojdoccidowljfsuTiusfimul.&pius Ludouicus Granatenfis. Klhuc
!pfumitacommodifsimcetficiet,veritaiem,dcnique arcana aperien
do populo , docendo pic,«5c innocenter viuerc, errores turpifsjmos ,
pcftifcras fupcrftitioncs , prauasq; confuetudines tollendo,ad piam,
vcram, diuiHamque fapientiam Chrilhanam Rcligionem homints
compellcndo , cognitione vcritatis (quonuUus eft fuauior cibus)
auditorum animosnutriendo. Nccjuc hoc ingens beneficiutxi in vnu
aut altcrum hominciii , fcd in omncs ad quos vox cius peruenerit ,
confcrre nitecur. Nccjuc folum utilc exiriimamus ad ca, qu^ orato-
res dixerc, fed ad religioncm (qua nihil melius homini a bonorum
omniumlareitorc Dco tributum cft) induccndam, rctincndara, &
propugnaiidam. Atquchismedijs ucrum fincm fuum arfequi pote-
rit, qui eft perfuadcndo augcrc regiium Dci , lucrari animas Chifto,
ornare fanclam Eccle{iam,minucre trrannidcm diaboli,animasChri
fti pr^tiofo fanguine rcdemptas,ad ^tcrnam uitam, & beatirudmcm
iexcitare ucritatem tucri,>3c extollcrc,faluiariaquc conlilia dare, ver
ibo, & cxcmplo doccrc,pic,& innoccnter viuerc . Qj)i enim huiuf
[modipropnctatibusfuntornati, (i diuiniiusad nobilifsimum iUud
munus vocati funt,prouincias,& regnaad Chriftum conucrtunt.h^
refesexiinguunt,feditionesfedant,concordiampariunt, lcgcs pr^
fcributir, confirmant, ac ctiam imprimunt in animis hominum : ita,
VI mcrljto Miniftri Dei, Intcrnuntij, Angcli , Chrifti Lcgati apclla- Prardjcato-
ripofsmt; quibusnominibus iurcnominantur Apoftoli, 3cquiin ^"Encomia.
Apoftolico munerc docendifincfuco, ^ oftcntationc verfaiitur.
Chnthanus itaquc orator non fuam, vcl propriam , (ed Chirifti lefu
gioriam,quem pr^oculishabcrc fempcrftudcat,& corporiseius my 9" ,^^/^^^
ftici,quod eft Ecclefia vnanimitcr catholica, xdtficationcm qu?crc-* Oratoi.
rcdebct. Non fuam, inquam , quia nihil quodnonadfolius Dci
omnipotcnlis gloriam, ad hutus folius laudcm , ad huius folius con-
fcfsioncm fpcdet facerc dcbcrc.Tum diu nofluquc meditari coclc- Exercitia
llia,peruigilarc, iugibus pr^cibus inftarc, pfallerc Dco,facras literas Chrilhani
fcrutari,inierpretari,lucubrarc, concionari, fanciifsnme conucrfari,
ac dcniquc ob catholicae veritatis fufceptam dcfenfionem inprobif-
fimorum hominum conuicia, mcndacia , faftidia , minas, & violen-
tas manus, dc opprobria tollerare deberc. Vnde S. Doininicus ordi-
nis Pr^dicatorum auctor, iSc patcr inclytus, interrogatus, qua ratio-
nc dicendoauditorcs in fui admiraiionem traherct,&tot animas con
cionibus furs Chnfto 1 ucrarctur, ca, quc diccbat, fc rcpcnre refpon
dir in libcllocharitaiis,inlibelloSpiritus Sandi . Quamobremma-
nifef him cft^quod non propnum, fcd Dci honorem qiiffrerc dcbeat
Oracoris.
B Chnftianys
I o
"RjjetoricA Chnfiiari^
CUriiljanus oratorjcuiustypum confidcrare fludc.
Ccnt3mp!a tio viiis per
A.iManus fub maxilla habet.Quia mcns noftra,nullo modo.ad vim
intim? contemplationisrapitur, nifi prius fopiatur. Nam cum con-
lemplatio folum pertineat ad viros perfeaos, notat . quod licut no-
biles creaiurr funt fitu altiores.lumine clariores,apparentia pulcnri-
uo vn,. p.r- ores. ficut patct de ftellis , & fydenbus , fic verc ilh qui nobil.tatc
fedis coiiuc- iiioru,& bonitate alios prscellunt,debcnt efle pulchnores m conuer
''''- Ifationcclanoresindifcreiioncaltiores&cleuatioresmconteplauo
,nc. B. An^ehcum crgahomincs obfcquium figmficat. bcd ob ceie- ^^''^Z- "tate nobTs imperceptibilem dcfignandam dcpmgitur alatus^ hc^t , curi'dt rJ alaru corporahum remig.js carcat . Cuftofquc fingulans cu.cjue ho- b.4 habeant. mmum figillatmi tanquam picdagogus quidam , 6c paltor ad uiiam dingendam fcmper adclTc , ex facris cloquijs pcrfpicuum cit. ISam, doccnt viam Doniini ignorantcs, &a rcaafemna cxorb'tantcs, abdita my fteria pandunt , nobisque abfcondita rcuclant . V mucr- lis paroxifmis congruafanitatis cataplafmata apphcarc norunt Ko^
buflum
H
Fars prima.
II
buflumdcmiim,acvalidum> jnrcbusgerend!S,rcddutaiiimum. Vn dc, antc qualemcunqxic operationem; ad ipfum offeras difticon.
jtngele qut mus es CHJlosi inrttitefuperna
Me tibt commijfum (alua, dtffende, gubtrna. C. Munduseliloco fuo^fub pcdibus, fcilicet, quia eft contemncdus cum omni ciusconcupifccntia, &foliadherendumDeo; Chriftia nuscnimoratortotus in coclcftibus raptus, terrenis veto mortu us dcbct cfTc. Qjiia ficut de fupenonbus vcnit pluuia, quac ell infe- fiorum omniiknutntiua: fic verc Chilhanusoratorterrenis , & va nis confiderationibus fpretis, defuperioribusimbnbusdebet ani- mas irrigare. Vanx enim literaturx homines, & faccularis, deorfum ad vanasmundi «5c coelorum motusconfiderationes defccndunt.Spi ritus vcro &i voluntas virorum iuftorum 3c rationabilium, fupcnus adcoclcftium confiderationes (quarrcntes qux furfum funt, & non qu^fupericrram) afcendunt, tanquam veriDeiamatores <Sc imitato res. D. .Speculum talis eft naturar,qu6d imaginem quam recipit, fta- tim oftendit; nefcit enimaliquid celare. Ideo, fpeculum pr^fentcm &atergorcuerbcratcmhabct,denotanscircufpeilionem quam abf quehypocrifim haberefcmpcrdcbet Chnftianus orator . Uenotatqj mentisfimphcitarem, carnisfynccritatcm, <Sc adbonum habilitatem opcrando fecundum exemplar quod ibi relucet , quod cft Chnftus. E. Lairaius,& morfus, nnpetus, 5c conatus, vincula, vcrbcra, <Sc rcli qua tormentorum gcnera fcit dcfpiccrc, cuncla calcare & contcmnc re, Ck quanto plures fuftinct , tanto fortior 5c letior apparct . Exem- plo acris , qui tunc apparet fcrenior.quando praccefrerit aura maior. Fortunatior enim eft , qui afpens non mouetur , quam quj profperis promouetur. Siquidcm perfcdus vir fortunar duns cafibus non fuccumbit , quinimmo , quanto magis grauia <3c difficiha fibi in- cumbunt 5c imminent, tanto fonius, <5cvinlius in fe ipfo refidet ,5crefiftit.Adtalesnanq;pcrtinet,necperturbationi huiufmodi nec fortun^, fuccumbcrc ; Quw per Chrifti 5c mortis confidcrationera confortantur : confiderantes quomodo rdiqua omnia , tanquam flos , mane florent & fubito arefcunt . Ncc quidquam in mundi re bus putct cflc pcrpetuum, f«d caduca i3c brcuia vniucrfa quae ccr nimus.
O
Qrgtorem neeejfe tfi varh feientiarum ft^pelleBilc €on^tpatum exifiere. Cap. lll.
Mnesliterarum facraru cultores, & maxime quide prardicato res, vtcugloria & ftru^u inunus fuu adminiftrarepoflint an- te omnia gratia Dei,inftru.5tos eife oportet,qua fine, omnis la
B
borciim
nei oratorcj
' InDaaiElii,
Luc. 11. 2.1.
Oratio qui tum prrliet .1.1 incelli-c- tiani.r. fcrip (urz. Match. 13. c.
Aa.g.c.^i.
An?eliin^c- riorfs quo-' modo inlb u lUiitur i fupe. JlTibuT .
lii Hz.cc.c.4. .
Matt. 7. a.7.
Marc.ii c 14' Luc. n b,;. loa.i4- b.ij.
&ly.C.I3.
laco.i. i,6. In proa.iib. I de Dod. Scripcur| au ctoricas ijuaj talit. j
Omncs Phi! Jolophix & Theolo^iat , paiio or«co ri Chtilt. ne «eJTariaifife.
*^
l Z
'Hlyetonu ChnjlianA
I
bor cLi paucotocnorc s5c truclu fufcipitur, ncmoenimlibruniilluin •nvlterioruDciqui iignatus cllapcnrepotertnili qui claufit. Vndc I Iicro. grseco 2<. latino,nifuper ik. hcbreo erudirus eloquio, att.-fcrip cLir.x* fan<i^.t' difficultasmaximacil, cuiusintclligeiitiain abfvjueUei ^ gratia, C^ doctnnamaiorum libi impentifTnni vei maximc vcndi canr. Adhibcnti hoc (Kidiuin datum ell fcientia abundantiorcm fie- n, quu adhibet liudiutn (Jkmcntem dignam. Abeoautcm qui non habct lludiuin nec mentcm, vt par eft, adhibcr, etiam tolh quod ha- bcre videtur. Hoc c(l,ctiam ii paruam quandam boni fciniilUm ha- bcat, C>c cam non cxcitet (5c acccndat: pcr fpiritum C<. fpirituaha opc ra extingui . Hoc non ignorabant facri doclorcs : qui cum Apolto- hsd DominopctcbantiDomine,docenosorare,orat tamcn,vtab eis I amoucac vela.nen ilJud, quod contegebat faciem Moyfis,vt polTint fcripturasintclligcrcj tSc Apoltoli Dommum obfccrant, vt cdiflerat ipfisparabolam Zizaniorum agri. Etcunuchusrcginac Aetyopum» qui venerat adorarc in Hicrufalem,& reuertebatur fedes fuper cur- rum fuum lcgens Ifaiam prophciam, Tunc dixitfpintus Philippo: Accedc ad currum iftum, accurrens autcm Phihppus, audiuiteum lcgentcm Ifaiain, 5c dixit.Putas ne intelligis quae legis?Qjai aitjquo moda pollum nifi aliquis oflendcrit mihi? Tunc Phillippus docuit ipfum,5c in prophetis, pr^cipuc in Daniete & Zacharia, Angeh m ferioresinlhuuntur afuperiorior'bus: & diuina oracu a prophetis ipfi manifertant. Vndc Beaius Hicro. ab hac confuctudine non di- fccdens, cum expofujfler infomnium prophetac ilhus J90. dierum, fupra latus finiflrum, <^ fupra dextrum ^o.dicrum ait, dilTiciIimam qaaelhonem vSc a nullo cxplanatam, non lam noflri fcicntia quam dommi gratia expofuifle nos credimus, implcto illo, quod ille polii citusell .Qj^eritc «Sc inucnietis, pciite «5c accipictis. Nechocrolum a nobis cxigitur (quamuis fciamus S. Antonium & feruum quenda barbarum,nuilodoccnte, litcrasplcnc nouiiTe, tcllc Aug. Tani^ic re cordationis viro. Scd docliihmorum virorum diu icrenda funt iimi na, vt immcnfam diuinarum fcnpiurarum difficultatcm polTimus emollire, vtfcciflenouimusHicro. Bafil.&rcliquosiilufires viros. Deinde, mulrarumartium maximc facrajTheolo£;iaf,6chnguarum R cognitione. Vtruncjuc igitur opuscdijs, quiftudium fuuad lacras adiun^unr,vt &hteriseruditi, »3c ChriftinumenDropitiumhabc- ant. vtcleganiifrimc coUigiiurexeo Ifaixloco. Etcrit vobis vifio omnium ficut verba Iibri fignatirquem cum dederintfcienti hteras, diccnt:Icge iftum; »Sc rcfpondebit, non poflum, fignatus cft cnim.Ei dabiturhbcrncfcientihteras.diccturqueci, lege,<^rcfpondebit,ne fcio hrcras. Ex quo quidem loco planiflimc liquct, nec finc htcris > nec finc pietats ftudio aditum patercad fandarum hterarum intclh
gcntiam
Pars prma ,
iS
gentJam non p^fle, Q^amuis taiiien vtranque neccnarium fit , Si«eliberi«, magnuiH cftinter vtrunquc difcrimcn. Vtenimaliqms.fine variali|^pj«atis terarum difciphna.fin^ulariquodam diuini fpiritus afflatu fcriptu- , "^T**
rardiumx mtelljgentiam contequetur, vtiili tucre, quemadmodu ^ct fcnptu- ellapudLucam, quibus dcdii Chriftus mcntem , vt intclhgerent ram inuiL- fcripturas; id tainc accidere.nulla ratione poteft,vt finc fpintu Chri^S^r^. Ih quifquam eas intelhgati quamuis fit omnibus difciplinis irapri- mis eruditus. Nifi cnim is, qui hbrum obfignauit, eundem apenar, nemo(inquam) illumcxphcarcpoterit, atquc fapicnter cuoluerc. Qjiiapriusdcbcmusdifcere ^ poft doccrc. Vndc, vidctur mihi, ^"«5 «^cbc- qiiodrcgulapra^dicatorumoptimcfatistradatur: i.Efdre. ^.vbidi- &"oA*jorc! citur, quod Efdras parauit cor fuum , vt inucftigaret legem domini, ^^^ &faccret, «Scdoccret. Quibusoftenditur,qu6d verbi;Dei proda- mator,dcbet voluptatem horrere : parauir , inquit, cor fuum i cor c- nim pracdicatons debetefleparatumpcrpuramintcntionem, quia ficut vas corruptum , vinum ibi pofitum corrumpit, fic cor,viti)s in fe(5lum do£lrinam ^ fcientiam inficit t5c peruertit . Qjuia modicum fermentum totam mafl^am corrumpit . Deindc,folhcitc ftudere ; in- ueftigauK,inquit,legem JDomini. Nam, finc ftudioegcrcftanimus. Sinefludio Ideo fapicntiam omnium antiquorum cxquiret fapiens . Demiim , cger cft ani« didis, 3cfaclisimplerc: Docere, inquit,<Scfacerc . C^pit cnimlc=,°^"'* fus facere & docere , ficut etiam diciturrludicum 7. Illi ad prrEhum! fuerunt ele^^li , qui aquam cum manulambendo biberunt, &a- quampnusmaiiu quamlinguatetigerunt; Sicilli ad pracdicandii contra vina funt accepti , qui aquam fcientiac (Sc doclrinar prius tan guntmanu pcroperationem, quam lingtiaper do^ftrinar crudilio- nem . Qjiare,oportunc quidem Hocloco paucula mihi interponen- da videntur , dc neccflaria propagatonbus do^^rins chriftianar oni' nium & inaximc hberahum fcientiarum notitia.Quod quidem ani maduertas oportct m fequenti figura . Cuius quidcm dcclaratio ta hs elh
9-/^^^
y^^ ^
A. Prs^er
T{hetoric^ Chnfliam
Deis qii.Ii- t-r tic Tbeo.
lca itur p r renclar. one ] & qui p..r
IdciTo ft.*. tioneiTi.
tenebraslapfopcrnccelTaiiafuit, vtDcuiH faclorcm fuum agnofce ret.quam Theologia:n propno nomine appellant fideles . Ad hoc cnim ( vt D, Augull. ait) proponttur nobis mtuenda, vt , Deus qui ncscrcauit,»3cillammfpirauit, c|uarra:ur,cognofcatur Sz diligatur. <^ofit, vt Dcum tanquamfubicilumprimum, fub altqua ratio- n^ fpetiali contemplctur. Ncc pra^flica , ncc fpeculattua , lim- pliciter , fcd afiR:<^iua appellanda cH . Dilcclio cr.i:ii fupcrcmi- nct fcieiinar, 5c cft maior intelligcntia, S: intrat di!eitio,vbj foras (lat fcicntia . Ideo i2;ne circundatus cxilbt. E. Duo funt gcncra corum quxdeDeopo{runtprinc!paIitcrcognofci:qi!a*dam taiitum perre- uclati.incm,vt,trinitasperfonarum , beatitudonobis promilta, tn- carnafonis ^l^ redcmpnonismyileria . Alia vero per den^onftratio- nw-m, vt quod Deus fit vnus,fit immortalis '5c inmiobiljs. Ht cum De- us firfinis •iaiuralishominis,fupcrnaturaIitcrt4menattingibilis:con fequcns cil, vt n >cthe ).ogus, tanquam rcrutr; duiinarum fpccuLi-
tt)r a
B
Orator. 7 1« bcrales artep
tinuatiu» Strom. I<
Philofoplii* ucfiauto.
Lib.x ae doCt.c 31.&
Pars prima, 15
tor a terrcnis cuns feinotus aduolutus poftulct a Deo. Aique ideo m habitu monachali ipfum oftcndimus. C. Cum haec fit dignitas liomiiHdmim» di- nis.vt finemfuum non poffitnaturalitcr cognofcererfequiturquod g^^"**' pofthabitisphilofophorum fcientijs,qu,T vclutiflores pulcherrimac conferuntad Thcologiarn : Theologix vacare debet. Nam,(Sc fi Phi lofophimultasdeDeocognouermt veritates, fuitpcr effedus (Scin comraunirnon tamen quod cflet trinus & vnus, acque ideo fub fc li- lasomneshabet. Callere igituroptmic debct, poft facram Theolo giam,qus fola inter omnes fcientias doniina eft, <Sc ei omnes aiise ^n-j^Yl^rVdiebec cillantur 6cfolaipfa remanet, vt di<f>um eft, omHcs liberales artes Capitis coo vtilesad inftituendoshomines,»5c necefiaria admodum fcientiarum genera j de quibus Clcmens Alexandrinus ait; Quemadmodtim hbcraks quac in circulo ftant difcipIinaf,con!eruntad Philofophia , que eft ipfarumdomina,itaetiam ipfji Philofophia coducitad com- parandam fapientiam . Eftenim Philofophia cxercitatio, fapien- tia vero, fcientia rerum diuinarum atquehumanarum , <Sc caufarum ipfarum. Eftenimfapicntia domina Philofophix ficutipfa Philo fophia,eius quac prius auditur , dsfciphn<T,nempe, Logica? aut Rhc toricar,Et veraillaartificiofaapisDei Auguft.Difputationis,inquit, difciplina ad omnia genera qusftionum , qune in litcris fan<^is funt pertraitanda.acdifToluenda plurimum valer, fophiftica tamenca-jQ[,otl Diale uendaeft. Et D. Hiero. ad Paulinum cum loquitur delibro lob , Vticaefnolu- inquit,omnesIegesDialewlicjepropofitione,a(rumptione, confirma|««etumaff^- tione,concIufionedeterminat.Deniquedebellatorheret!torum Au-i'^^"^ j. "'*'^ ' gult. contra Crefconium Grammaticum idprobat multis teltimo- ** nijsexfcriptura defumptis,vtexilloacl. cum loquitur de Paulo , Difputabat cum ludacis m Synagoga, & gentibus colentibus in fo- ro. Etpaullopoft, fcdensvero quidam adolefccns, nominc liiuy- chusfuperfeneftram cummcrgeretur fomno graui,difputante diu Paulo ducilus forano, cecidit de tertio capnaculo deorfum, & fublarus cft mortuus. Nonne alijs diuerfis in partibus fuarum epiftolarum E). '^j^j."*^* ^^l^^, Pau.difputat?Maxime in illa quar eft adRomanos. Vbi difputat,iSc'j^ rationibusconfutatpartiii argumenta;Qua difputatione in quinqj Ai^umenta. pamiuseft hypoihefcs, fiuepropofitiones.Quaruprimaeft,de vi & l'*»^-*^^^'^- efficacia prideftinationis iramobili. Pr3edeftinatis,fcilicet , omnia^'^**'^'' *^* coopcran in bonum,necillis creaiuram vllam Chntti Chiintannr^ .^^^^^ ^ _ pofle cripere . Vbi dicit. Scimus autem . c. vii). 2. depracdeftinatio tiouvdiujEa nis veritate .Nihil infirmari certitudmem pracdeftinationis , quod non omnesfilij Ifraelad fiderafint vOcati; Promiffio cnim que la- ^aeft Abrahac,autIacob,non deoipmbus eorum fihjs fecundum carnem,fed dequibufdamintclligidebet.quietiam funt vocati . Id quodexduabusoftenditfacrae fcriptur^ auiloriiatibusaprincipio
C.9.
curas. ij.d.IT»
Aa.ao.b.9. Geoi-.eder.
16
■ r II I II — — — a—» u»— >——
TiJoetoricA ChrtflianA
o. nmtcnta rcpcnuiitur )o fcri^ifuria
c.f). vCqucad verf. Nunquidiniquitas 3. Dcpr^de(hnationis,acrc- probationis srquitatc. Ncque vcro pr^dcftjnationcm, vel rcproba- tionem Dei efle iniqua quod alios elcgit , alios repr<>bauit cx luda: 1$ & gcntibus . d. vcrf. Nunquid iniquitas ? eoa. Qjiartadccaufa obquam lud^ifucnnt rcprobati ; Qjiam ftatuitduplicem . Vnam pnmariam, quar fuit, quod oflfcnderint in lapidem ofFcnfionif & pc iram fcandali , fcilicct , in Chriftum . verf. Quid crgo diccmus ? vf quc in f'ncm . c. 9. Et altcram immcdiatam, quod propriam iuftitia practulcrint iuftitije Dei ; fuam iufhtiam ufqucadeo zelantcs, vt Chnftum rcciperc nolucrint . Id vcro illis accidit , quod cmulatio- ncmquidemlcgishabuerint, fcdnon fccundum fcientiam c. I o. per lot. Quinta qua in fpeiic rcfpondct gcntiliu obicdioni pofl;rc- maf : c;cniciTi,viclclicct, ludaicamproptcrrcprobationcm ciusnon eflc contemncndam : tum,qu6d muiti ex iud^is fucrint vocati 3c c lcwili , inter quos Pauhis 6c f c & alios numcrat difcipulos . c 1 1 . in princ. Etfi maiorpars iud^orum cxcarcata fit, reliquifle tamcn fibi dominum complurcs ,qui falui ficrent . vcr. an ncfcitis ciuia in Elia eod. Rcprobatio iudxorum , t,cntium fucritfalus , acob idmetuc dum fii gentibus , nc 5c ipfi aliquando excidant . vcrf. nunquid fic oflrcndcrunt?cod. vbiait, proptcr incrcdulitatcm fra<51i funt , tu au tcm fidc fla , noli altum fapcrc , (cd time. ludcis carciias il)a cx parie tantuni , & ad tcmpus accidcrit , in poflcrum vcro fiiturum , vr cu plcnitudo intraucrit gcntium, faluus fiat omnis Ifrael vcrf . fcd »5c il li fi non permanfcrint . Incomprchcnfibilia (inthumano generi iu- ditia fapicnti3C & fcientiac IDcu & inuefligabilcs \\k eius . vcrf. 6 al tttudo,vfquc infincm c. 1 1. Et inpfalmo, fuauis fit ili difputaiio mea : & apud Ifaiain : <Sc vcnitc <5c arguitc me , dicit dominus . Pof fem hoc in loco , cxterarum omnium difciplmarum clara & non Ic uitcrprcfTaveftigia^nifi meadfcmaioraqu3C molior vocarcnt)ex diuinis libris oflcndcrc j vt ex Horacri pocfi Straboncm fccifl^e lcgi mus, attamcn id faccreomitto.Nam, quis non videtquam frcquc- ter Gcomctrica inculcct, vtindiuiflonc agrorum tcrra: promifflo- nis, «Sc in fabricationc arcz & in Ezcchiclis tcmplo? Quin & Arith mcticaidentidcminfarcirc noncefl^at, vt in Numcris, & roixtim in tota fcriptura . Nec ab Allronomia abhorrct vcluti cum dc figu- ricocli» (5c dcciusagitaiionc & vertiginc, &dc quatuorcocli pla- gis , fcrmo inftituitur. Rhctorices autim ornamcnia , & figuras A\- ccndi numcrarc, relinquo, cumdicat B. Auguft. m lib. dc Doi!^. Chift. fc facilc pofle oftendcrc omnia ornamenia illius arti» in fcrip (urisinucniri. lam vcrodeanimantium, arborum ,Iapidum natu is, quidattinctdi€crc>cumnihil magislegcntibusobuium ^iO.
D€ libs-
D
iS
^hetorica ChriHiam
o
De Uberalium artium numero . Cap. H II.
Stendamus iam paucis oportet.hbctalium artiuninumcrum,JH qax quidein leptein cf[c liquet ex lam di^lis, <Sc in duo gene ra diuiduntur, quia primartresprimarijcartes vocantur, vel prima fciendi elemenca , vr pracpofitum ilemma demonrtrat .
Prima Grammatica, qunt veluticlauis,tScmater ellaliarum artiu.
SecundaRhetoricaaliarumfcientiarum ornamentum, ideo flores
fpaiTos , (Sc manus dcdudas habet , phyladlenaquc dilatat . Tcrtia ,
Pfo.r.3. cilDialeclica, hanc Salomon omnimn fapicntilTimus addifcenda
adraonet,';dum nos hortatur vtintelligamus fermones prudentiap,
verfutiasquc verborum , ncc non parabolas, <5c obfcurum fermone,
k dicla fapientum fimul oc aenigmata.Idco ftaterae dc folijs affimi- £
latur . Nam etfi aduerfarium vicerit , noii fructum fed verborum fo
lia conf;cquetur ; 3c ficut flatcra verum a falfo dijudicat, non alirer
Dialeclica <;k Logica . Qjiatuor vcro Mathematicac vecantur , quia
pcrccrtas dcmonrtrationes quantitatistamcontinux, quam difcrete
docent . lizs Philof Mttaphyfic.T connumerat, & cum illa conuc-
niunt , quia vtraqj confide-rat quantitatcm continuam , fed diuerfo
niodo, Mctaphyficus enim confiderat dc omnibus quantitanbus
prout funr entia, vr ait Philof fed Mathemancus confiderat dc quan
titate , vt de fubieclo , & de illa principaliteragit, iliamq; demon-
ttrat . Et quia quantitas multipkx efl, aut fairem quadruplex, ideo j^
quatuor funt Alathematica:, fcicmix. Primacnjm ocnobihfsima
quantitas ell, circa dimenfionem nmnium coclcflium corporum , in
fe,(Scintcr fe, perdiihmtias <3c dimcnfioncs ad inuiccm, etiam rcfpc
clu motus,5c fitusillorum, &; ciica illam quaritatem verfatur Ailro
nomia . Alia eil quantitas rcfpcclu auditus, circafonos Sc voces.
Nam,humana curiofitas vidcns in lonis e(fe delcvlamcntum , quac-
fiuitcaufameius^vtfibipofietperartem tales dek<Slationes facerc,
(3c continuarcvtdicit Boeth. vnde,docuit quantitatem vocumfub
vnaconcordia & confonantia fonorum coniurgcre 6cin vnapro-
portione numerah deducere, (Sc hanc proportionem, 6c quantitatcm
foiiorum vocamus Muficam. Tcrtia quantitas rcfpcclu numcri vcr-
fatur, qua? diila ell: Arithmttica,id ell,ars numeranduquia confide-
I-i.i.Accytn,^''^^ quantitatcm numeralem, & proprietatemeius, vtaitlfidorus.
Hapccertears magnar virruriseft,quianuliaaliarum trium indigct,
aliac verohacplurimum indigcnt,vt Boet. illc integerrimus Philo-
fophus ait, Q\iarta vero quantitas verfatur circa menfuram.quae di-
cla ell Geomerria.id crt,menfuraicrrae; quacortumhabuit fccundii
■\ Ifjrabium m Aegypto . Ciim cnim poft Nili inundationcm pof-
fefsiones
JDe Mathe- 'B^aticisicie-
|4.Meta. 'Aftronomia
IMudca.
\i.Mafics.
Arichmct ccyi c.i.&li. j.c.i
Ccomitria
M
Nf
Pars prima
19
fefsiones omnes obduccreriur fmio,aci hoc, vt dei.'^f eps poircfsicnes ftabiliditnenfionediftinguertrtur, carpciuT t tcrramlmcis&nien- furismetiri , & partin,vt iic ccrci Imiitei poLcixDturin poflefsioni- bus . A tali igitur primana men fura tetra?, fcientia nienfurandi no- mcn acccpit , quac Gcomcina dicitur , poika vero , creuit inquifi- tio eius, & deuentum eft ad lineas v5c circulos,(Sc triangulos , & carte- ras figuras ad ciufdcm artis perteftioncm . QjJoriam igitur de fu- pradi<ftarum artium fubie^tis frequentes dciibcraiJoncsincidurt, earum ratio oraton Chnitianotcnenda cft.
Q^i futuYffm tdmei Chrifltatm J\b£torices auittores . Cap. V.
QVoniam colligenda <&:accommodandafunt aliqua prapcep- ta,quaedoceant C3;lefteni,acfan^am eloqueniiam.-quorum ciim iit mftgiftra ( vt cft,falutarium omnium prsrccptorum ) fponia Chrifti fandamatcr Ecclefia, Ecckfiafticam, ac Chriftianam Rhctoricamconftitucnt. Hanc diuinam potius quam hutnanam dicendi facultatem ( «3c fi Spiritus fanftus fine vlla do^lnna, <& labo- re interdum folet fuggererc)obferuatione tamen fermonum,quibus fan(^i homineseodem fpiritu afflati Chriftiano populo profuerunt 0:percipi (Sc in anc rcdigipofTenemo negauent.Qjiarcnoabsreforc arbiiror , hoc in loco de officio auditons, primu difTerercprafertim, cii hapc qu3p illufhada fufcepimus,nifi ad vitx adioncs, veluii ad fco pii, fe c6ferant,no folu emolumi nto,ac vtilitate carebunt,fed noxia (5c perniciofa euoluentibus euadcr. QjHppe,iuxta fentcntiam D. Pc melius efTctillis viam veritatis non cognouiflc, quam poft eam co- gnitam ab ipfa deflexiffe . £t primum illis fcripttirarum le«5lioinu- tilis futura eft,qui fe totos mundo dedidcrint, ac afFcclibus carnis fc addixcrint , quando fapienti nihil aJienum.-nifi quod virtuti incon- gruum . Itempraeco verbi Dei infignis Cyrillus lib. i .contra lulia- num Auguftum: Non fuit, inquit, Philofophis conceiTum videre ea, qusemeBtcm (Scfermonem nottrum excedunt. Ciim omnipo- tens Deus adhuc , nec lucem in mentem eorum mififlfe , ncc fapien- tiam indidifle, nec linguam direxilTe , nec intfFabile quiddam de fe, vtcapacescfTent, velfentircveUoquiconccflrerir. Nec enim paf. fim omnibus ea gratia conceditur . Illis autem potius , cui fuerint a carnisafFeitibus 6cterrcnaimmunditialiberati , rr.crteq; ^rtc:z,ri, ac fcientes vcrse pictatis opera, 6f ad hoc nos prouocat Dcus pcf v ocem DauiJ. Vacatc & videte diccrs,quoniam ego fum Dotnmus, Qj^an (?c Dorainus Bcati,inquit, mundo cordequia ipfi Deum videfcunt. Qui vull igiturfapiens,acbeatus cflezaud^at Dti vcccm : difcstiu.
t. C.ZKf.tO.
tur£ quibiif fitinHttlis. Acib. Epirt.
3<:r.ad Coih,
rfiB •-«•4.
)dm:nar'i Ji-
jt^Tcr.'! fcicii-
turti uecrifa njs.
VifTo Del aUfconiitis jocuhs fu. Lib.i.fuici Oitho.c.5.
20
'lihetOYtcA ChrtfltanA
Sacrf fcript. cogiiicio qLioaiodo fa ciii«£ac.
ihtuin; facr^iiientusn namiuatis fux nofcat; humana contemnac:
diuina furcipiat: vt fumnium illudbonum ad quod natuseU pofsit
adipiTci. Nam,omnis fapicntta hominism hoc vnoeft.-vtDeum co-
gnofcat «Sccolat. f^oc noltrum dogma,haec fumma elK Qjianta
ita^; vocc pofsum tcftifior,proclamo,denuncio , hoc cde quodphiio
fophi omncs ni tota vita fua quac fiuerunt,nec vnquam , comprehen
dcrc,valucrunt,quiareligionem aut prauam continueruntjauttota
pcnitusfuftulcriit.Nonergopigeat ad percipienda fapientiz difci-
plinam audiendi, vel lcgcndi , pacientiam commodare . Tria cnim
fccundumHugonemfacra: Theologi.t fludiofisfuntneceflraria, na- [^
tura, fciIicet,exercitatio, &difciplina. C^iibus efficitur, vtfacile
auditapercipiant, dtperceptafirniirer retineant, laborc & feduli-
tatenaturalem fenfum excolant, laudabilitcr viuentes, morcs cum
fcientia componant . Hinc Galcn. in ftudiofo homine feptem deli-
deratnecefTariaadomnmm rcrum inquifitionem & cognitioneni.
Primum,fcilicet,ingenium fagax, & docilc. Deindc , aiTuefat^io-
nem & exercitationcm ab ineunte .Ttate in omni difcipiinarum gc-
nere . Terti6,afsiduitatem . Q^iaito, vt, pra:ceptorcs audiat prac-
ftantifsimos, (5c celeberrimos . Quinto, inexplebile defiderium ve-
ritais . Sexto , cognitionem cius methodi & normx , qua verum
difccrnituriifalfo. Vltimoautem. , cxercitium <Sc vfum ciufmodi
mcthodi. Videiur fane diuinanaturanon corporalibus, fed intus
abfconditis oculis animi j &: Damafce. ait, Nos qui docendi gratiam
non fumus adepti(quandoquidem nos ipfos indignosfccimos ipfa ,
voluptatum perturbatione) deillisfaltem quae in prophctis tradita
funtdifnutemus. Deniq; Athanafius ille vita & fermonc circum-
fpedus Ecclefiafcj; fundamcntum lib.de incarnationc fcriptum reli-
quit.-Quitheologorum confequi intelhgentiam cupit,abluereprius
animam debet atq; detegerc, 5c per vitae morumqj fimilitudincm ip-
fos audirc fanftos, vt voto atque mflituto illis coniun«^us , ea ctiam
quac illis Dcus reuelauit,intelligat,atque vt vnus ex illis efFe^us, ef
fugiatpeccatorumpcriculum, &ignem cisindic iudicij prafpara-
tum . Recipiatqj repofita fan£lis in regno coclefti pr.Tmia,qu.T ocu-
lus non vidit, nccaurisaudiuit; necin cor hominisafcendit. Sacrx
igiturfcripturie cognitio, facilis fiet tribus modis. luila & idonca
rerum 5c vcrborum interpreiatione j ftudio atque diligentia , quat
confillitin lcclioncj Meditatione,oratione,& excrcitatione,vtfupc
riustettigimus &inferiusdicetur . Ordincdo«Slrinie,fcu viadocen-
di difcendiq; rationc quada atcjue methodo ; qua & obfcura pleracjj
facilius intelligere , & difficilia commodius inuefligarc , atq; etiam
ex ijs qux prima fronte videntur minutiffima , ingentcm multi va-
ria: poffint & fapicntia: & pietatis colligcre thefaurum . 1
Littrn
V
X
Parsprima.
11
Lib.t.ce.
Lttem humamtatis quid vtUUatis afferant ad wtetitgentiam fcripturarum, dip, f^ l.
STudiofa confideratione aniraaduerten<ium cft,efl*e aliquos,qui ab his diuinis myfterijs hterarum humanarum fcicntiam tollen tes eam contemnant , eo quod incircuncifos turpc fit in Eccle- iia Dei intromitterc . Tanien,non omittam viam tSc rationem i qua frut^tus non contemuendos , tum ad mtelligendum diumas fcriptu- ras, tiim etiara ad conformandos «Sc componendos morcs noftros in- de cxccrpere polTimus.Lege mbar illud Ecclcfix B. Augui^K vbi h^c adliteramfcnbit. Philofophi, inquit, (iquaforte vera<^ fidei no,'^od.c.4o. | ilrxaccommodadjxerunt, maxime Platonici, non folu"^/oJ'"^'^^!t^„qujn'*/*;i^ da non funt, M ab eis etiam , tanquam ab miuftis pofTedonbus in|i,^juiii^ ^^^^ vfumnoilrum vendicanda.Sicutenim Aegyptij non foluraidola (cironbus j habebant, (Sconcragrauia , quaepopuluslfraeldeteftarctur & fu- vsndicanda, . geret, fedctiam vafa <Scornamentadeauro &argcnto,& veftc.quae illcpopulusexiensde Aegypto, fibipotiustanquamad vfum me- lioremclanculo vendicauit, nonaucloritatepropria, fedprasceplo Dei (ip(is Aegyptijsnefcientercommodantibus) ea,quibus, non benc vtebantur . Sic > Aodinnx omnes gentihum , non folum (imu- lata figmcnta grauefque farcmas fuperuacan ei laboris habent , quac vnufquifqucnoftrum,duce Chrifto,de focietate gcmriiumcxiens dcbetaborainanatquedeuitare. Scdetiahbcrales difciphnas vfui vcntatis apiiorcs, <Sc quxdam morum pr.Tcepta vtihfiima continent deqj vnoOeocolendononnullaverainucniunturapud cos, quod corum lanquam aurum & argcntum , quod non ipli mftitucrunt , fcd dc quibnfdam quafi metalhs diuinx prouidenii.T , quas vbique infufa cft cruerunt. Ht quo pcrucrfe atq; iniuiiofe ad obfequia d^- monum abutuntur, dcbet cis auferre Chiftianus ad vfum pracdican di euangehj. Nonnc afpicimus quanto auro <Sc argento <Sc vefte fuf farcinatus cxicrit Cyprianus do*Slor fuauifrimus ik marty r beatiffi- mus ? Quanto Ladlantius ? Quianto Vidorinus & Hilarms? Qj.iod prior ipfe fidehfsimus Dei famulusMoy fes fecerat,dc quo fcriptum eft,quod eruditus fuerit m omni flipientia Aegyptiorum , Et Oecu- menius loquens dc ipfo Moyfe ait,Ex hoc manifeftum cft non rei)- ciendara eflc omnem cxternac fcripturx eruditionem a Chnftianis , vt garriunt h^retici.fiquide encomij vice diclii eft,quodMoyfes eru ditus eft in omni fapientia Aegyptioru . De tribus quoq^ pucns , ac Danieledicitur,qu6dfuperomnes eminebat,Chalda:oru fapicniia cxterisq; fcientijs . Oportet autem cx parte illis adh-Trcre , eos qui fcriptur^ diuinitus infpirat^ immorantur.Origenes quoqj eruditio inquit,i(U communis rationabilis fcientia^, omncsmftruit,omhcs fouct , fi quis in ea virihs animi fuerit , (Sc voluerit cceleflia
quaprcrc;
Dli'ina pro' ; uidctia vbu];i infula cli.
StuJiw lihe- ralium dilci plmaru non cfibChriftia nis inutiie auta Scho- lis t^ipkden dum . c.i.c 40. Hornil.i. in Exod.
Ad Daoitf.
iil.prod.
Ab optim» <j'jr>q;difcen auefle,8chi uriedum ex oinnibus.
DiaaSr fa Ha prxchra €ognofc€ia, & Tirtiite pijciitorunfi exeinpla le- quenda.
l.cor.g.cio.
Fa^la&aaio
liit;s gentihu
jno icctida,
fed conijlu
eorum aifti-
manda.
21
'^hetortcA Chnfliana
quxrcrc,(ikcliuina (ewtari,vclutimcdicatus & foruspcrhuiufmodi cruclinoncs,add!uinorum intciligentiamparatior venir. Praeterca. Hicro. homo dodUfsimus & omnium trium linguarum pcrxtus.qui non cx Graecojfcd cx Hcbrafo in latinum cloquium eafdem fcriptu ras conucrnt , aiit , fapicntiac fecularis typus in Dcutcr. fub mulieris capnu^.figura defcnbiturjde cjua diuina vox prafcipit , vt (i Ifraeli- tes cara vxorcm habere voluerit,caluitium ei taciat, vngues pr^fecet, dcpilo$auferAt,»Sccuni mundafuentefFeda, tunc tranfeatin vi«Sto- risamplexus . Hacc (i fecundum literam intcIligimus>nonnc ridicju- la funt ? ItacJ; & nos. facerc folcmus quando philofophos legimus , quotics in manus noftras libri veniunt fapicntiac fecularis. Siquid in eis vtiie rcpcrimus,ad noftrum dogma conuenimus , Si quid fuper- fluum,de idolis,dc amore,dc cura faccularium rerura , haec radimus , hiscaluitium inducimus,h^cin vnguinmmoremferro acutifsjmo fecamus. Difcimus a Dauid cxtorquere de manibus hoftiumgla- dium , & Goliac fuperbiflimi caput proprio mucrone tfuricare. Di- fcimusaPauVo.A^. i^.velin fcripnoneni fortuitam arte torquere in argumentum fidei , & quac in alium vfum fcripta func, ea ad emo lumentum Ecclcfiafticae doilrinae conucrcere. Difcimus cum Da niele i!?cMofe Chaldxorum Acgyptioruracj; fapientiam, fi non vt fequamnr,at,vtiudicemusatquecon\iincamus. Vndc, ix Apol\o~ lusprohiber, ne inidolioquisrecumbat. Dciferille ^Sc raagnus in diuinis Bafilius copiose cnam m homil.ad adolefc. docer,quomodo exlibrisgentiumquis vtilitatemcaperepofsit. Vbi inter alia ha?c fcribit. lnlibr!sgentilium,veluti in vmbnsquibufdam *5c fpccu- lis,oculosnoftrosaliqua!iidiucxercicabimus, eos imitantes qm in gymnafijsfecxercenr,<5cmanu,pedeq;inftru3:i , poftraodum vtili tatrem , ex eius artis difciplina,lcgitimo certamme rcferunt, & nobis quoqjproponicertamenmaximum arbitran op3rLet,& omnibus vi nbusadhuiuspraeparationemlaboranJum. Ideoomnibusfcripto- ribus vtendum, e quibus nobisadanim-ic^edificationem aliqua ob- ucnerit vtilitas. VteniiTi tin^f^ores, qui medicamenris quiburdain rem tingendam pr^parat, acque ita demum colorcm quemcupiut, mducunt.-Sic & nos nifi prius purgan externis his,facr3S difciplinas non facile atiingemus. Qj;amobrem fi noflrornm fcrmonum,ac ?entilium nuUa cll conuenientia,nobis illorum notitia valde cofcrt, tin minUs,eosfaltem fimulconfercndo, diflrercntiara difcernerc lice bit,cumadineliorisdele^umnon parum comparatio infenonsfa- ciat: Sc uiferiora faepe collata pjtionbus fint ornamento. Veluti plan tis quibtis propria virtus eft fruilu fcatere pulcro , folia nihilominus ramw coniun^ta quoddam afferum ornamentum . Sic «5c anima , cui ^^rarcellens quidem vcritasfru^us ell,non ab reramen cxteriore fa-
pienna, {
Parsprima
li
pientia circundatur,ficut folijs qnibufdain, viubraiiia:uaui,ac afpc clum non miucundum pracbcmibus .
H
0^0 dnim Theologid fiudiqfiis humanis fcicntijs ymur^ Cap. FIL
HAarenus docuimus profanas difcfplinas non efTe inutiles.Niic quomodoillisutamur, dicendum. Primum,nonomnibus, qux dicunt poetx mente adhibcndam, fed cis tantum, quae bonoru horainum faaa nobis enarrauerunt. Nam, quando ad ncfa- rios homines veniunt, hxc vitare , his aures obftruerc, non minus quam VlilTes ad cantus lirenum . Namprauis aduefcerc fermoni- bus , via eft ad rem ipfam . Deinde, artcm mentiendi oratorum non imitabimur, fed ea magis rccipiamus, in qnibus virtutem laudauc- runt, veluitium uituperauerunt. Veluti enimflorcs hominibus quidem ufque ad odorem , vel colorcm ufus eft, apcs autem cx ipfis mel excerpere nouerunt . Sic , qui dihgentes in legendo funt , non fplum quod dulce,i,ucundumque fuentincorum bbrisperfQquun- tur, lcd quandam ex eis utihratem animo referrc inuigilant. Veluu enimapcs non omnibusflonbuslimihter infidunt, utcftapudLu
crciium. 1
Flmfi^ris vt apes in faltihm omnia libart i j
Omnianos itidemdtccrpftmus aurea dSa. Nequ^cx eis ad quoiaccedunt ouiniaauferrc contendunt, fed quantum eis ad mellificium necefiariu fuerit coprnchendentes , rcli- quumdimitrunt. Npsetiam, vt fobrij quantum congruum nobis vcritati vifum fuer!t,perfcqiiamur,reliquum prartcrmittamus. r.t h- cut, lcgendis roiis fentes vicauius, hc, in ralibus fermdnibus, quid- quidert vuie carpentcs , noxium vitemus, & quandoper virtutem ad veram vitam afcenditur, ± illa a philofophisprxcipue dpc.etHr, ralibus fernionibus maximc vacandum. Vtilis ctiain labor eft euo)- letidi gentiumlibros ad confirmandum noftra, quia ex inimicis certimonia defumpta digna funt,ut ilhs fidcs adhibeatur, vt Bafilius iUemagnus Homil.dc humana Chrilhgene. <3t Honil. viij. Exam. inquit, quia qucmadmodum vites clauicuhs fuLtentantur , ita ndes exexrernisdifcip^inisfulcitur.Nam, quisnoncredat Phnioad i ra !i. u ianum denobis, hoceli, Chrirtiariisfcribenti. Affirmabant hanc 3'7- fuiffc fummam , vel culp.T fusf, yel erroris , quod elTent loliti ftato dieantcluccm,conuenire,carmenque Chrifto, quafiDeo dKcre fccuminuicem, fcqucfacramento non infcelusaliquod obnringe re , fed ne furta, nelatrocinia, neadulteriacommittercnt, nefidem fallerent , ne depofitum appellati abnegarent , quibus pera^liSj^nTol ** — ■ -^. ■ ■- ^gj^
Probati» (cnpwM-ibus quancum aa ^oritatis d* ierendu ilt .
•■bi
o. Ipift.
Lib.rg. »Qtt quic. 4. aiik.37.
Inio.Iib.de
cDragrxc.af
^hetoriu ChrtpiariA
H___ ,
rcm fibidifccdendi tuiffe , rurlumquccoeundi ad capicndum ciba, promiTcuum wincn 6t iniioxiuin : 6i, illud tcftiinonium de Chrifto quod attulu lofephus cjuts non fufcipiat,ni(i prorfus fit infenfus no mini Chriftiano ? cjuod <?c apud Hicro. lib. dc viris illuft. legcrc potcris . Dc hac rc lcgc Gratiunum in Dccrctis i5c Hiero. in cpift. admagnum oracorcm: vbi multis tcftimonijs ex propbetis 5capoft lisallatisjprabatmulta ipfosex gentium libris dcccrpfiffe , quor' 'cxemplum fccuti viri cccicfiaftici idem poftea crebro fachrarunt, vt Theodoretus , & Eufcbms , dc Aiiguft. qucmadniodum in cxcm- phs in mcdium allaiis pcjftca manifeftius fiei .
Itfcetarica <io cet vera ,
Dt ntftjiaria btnt loqktndi facultate prxdicatorihiis, €ap, yiU.
Tprimum quidemhoedemonftremus,<]tiodinn?aiori<!uljio 1-4 verfatur . Concionatori nihil nort agcndum , vr bcncdiccndi ,1 y facultaicm confequatunpoftea qualem cjus orationcm, vi- tamque efte oportcat , oftcnfuri . Cum igiturper artcm Rhctorica , - . ' & verafuadeantur, dcfalfa,quisaudcat diccrcaducrfus mendaci-
? 'j ^v " um in defcnforibus fuis mermcm debcrc c^nfifterc vcntarcm ? vr , c6traria hoJvidehcct, ilH qui resfalfaspcrfuadcrcconantur, noucrmt, ardito- rurn iugere. 'r«m , vel bcncuolum, vcimtcnium, vcldocilem .proocmiofaccre, Magnade- 'ifti autcmnon nouennt ? illifalfabrcuitcr, apcrtc , vcrifimihtcr & beteife 'elo-'^jj y^^.^ fic narrcnl, ut audirc tafdcat,inrclhgcre ron parcar, crcderc iirimnoTl! poftrcmononhbeat? lUi fallacibus argumcntis ueriratcm oppu- gncnt.aflerantialfitatem: ilh necuera defendcrc, nfcfaKa ualeant refutare? lUianimosaudientium in errorem mouentc , 'mpellenv tesqjdicendotcrreant,contriltcnt,cxhilarent,cxhorrcnturardentcr,' iltiproueritate lenti frigtdiq} dormircnt ? Q^ is ita dcfipiar, vrhoc fapiat ? Nam (vt inquit D. (Jregorius) Pr.Tconis ofticium fufcipit , quifquis ad facerdotium afcendit, vt artc aduentum iudicjs qui ter- nbihicrfequitur,ipfe,fcilicct, clamando gradiatur, Collocutionis cordatorpentiacxcitatpiufquamle^ionis: &quafiquadam man» fohcitudmis, vt vigtlcntpulfat. Saccrdos ergo, fi prxdicationis eft ncfcius:quam clamons voccm daturus cft prarco mutus ? Ideo opn me B. Grcg. cxponcns iiludlob , fifrudus terr.T comcdi ?brc]nc pccunia,ait; frudus ctcnim tcrrar abfqj pccunia comcderc, clt cx Ec clcfiaquidemfumptusaccipcre: fcd cidem Ecclefiar prapdicationis praetium non prabcrc. Terr.T igitur fru£tus abfcjj pecuria comedir, quiEcdefixcommodaad vfumcorponspercipit, fcdcxhortanonis miniftcnufn non impcdit . duid ad hoc nos paftores dicjmus , oui
aduenrurr;
K
QCit.
Sarenloiis D)unt;s clt prxdicarc.
M
N
Pars prima.
^5
aducntUaipracrcriph ludicisprarcurrentes.officxum quidc prxcoiiis fufcipiinusrrcd EcClcfiaihca elementa muti manducamus: cxi«»i- musquodnoftrodcbctur c*irpori,fcd non tmpendimus quod t\x bieclarum debemu* cordi . Vnde.Hicro.in Lcui.& Canonizatur» d. 37.c.fiquis vulc;aic,li quis vult PontitcxflTcnon tam vocabulo, quam mento unitecur Moyfen , imicctur <k Aaron ; quid eniin di- citur dc cis? (^jodno difceduncde tabernaculo domini; ergo Moy fcsindclincnter intabeiuaculodomini. Vcm iUmatchoc vidcbis.
I I
D
Capit)S|
i8
"BJjetoricA ChriRiana
Vcftej comu |ncs<juaruor, j& qmd (i^ni Ucenc.
Vetcris fuin mi faccrdo- tis Teftcj.
Tintinabuia «juid fionifi, cent . Verus Dci
CUJCUS COilfi
ftitn fiJe fpe * Chari
Capi[isconrinuaiio,&figurxdeclaratio.Qjiid autcciopuscrarj O aut a Oco aliquid dicere, aut ipfe populum doceret» Ha^c duo runtj I^otificis opera, vt aut a Dco difcat lcgendo fcripturas diuinas,<& ff pius mcdicando,nut populam doccat : fed il!a doceat quz a Dco ip fe didiccrat, non ex proprio cordc, vcl humano fenfu , fcd qvx Spi- ritUi Sandusdocet . Hincefl enim, quod fuperpaltorespnmos,in linguarum fpecie fpiritus inccdit , cjuia nimirum , quos replcuent dc fcprotinus loqucntes facit. Hinc ma^no legifero Moysi prsecipi tur , vt tabernaculum faccrdos in^fediens, tintinabulisainbiatur, vc videlicet vocej prardicati^ms habcat , necfupcmi fpe«3:atoris officium cx filcntio offendat . Scriptum quippe efl: , Audia- tur fonitusquando in^reditur, vclcgreditur faiicluarium in con- jfpctflu domini, ^non moriarur . Saccrdos nanque ingredicns, vcl egredicnsmoritur, fi4ecofonitusnon audiatur, quia iram con- tra fc occulti judiciscxigit fi fine fonitu prafdicationis incedit. Qjiandoquidem igiiur de veicrislcgis fummo iacerdute ad cx^m plumeuangelici proclamatoris difrcruimus , in pra-fenti?» ag.ndum occurrit de cius ornaiu : fingulac enim vcfles fpirant cocitftia facra menta. Scd quatuor illis dimifTis , tara facerdonbus minoribus, quam principi faccrdotum communibus , brachis fiue fcmoralibus fci'icet , ad coopericndum turpitudinem carnis , per quam fignifica tur caflitas.Byflina findonc duplicideccter corpori coaptata^qu^ad talos vfquedefcenderc debcbat>ad conuerfationishoneflatem figni ficandam. Balthcolato; pcrquod rationismoderatiofuperflua re- ftringentisfignificabatur:atque fimphcityara in capite : pcr qua intcntionisreclirudo vt, fcilicct, omnia fiercnt adDei glonam dc honorem dcfignabatur. Agendumiamiara cftdefummi faccrdotis vefbbus . Summusitaque faccrdos hiacintina tunica , id ei\% colorc ccelcflis inducbatur in modum Dalmatic^ fadia, couerfationcm ora torisChnfliani,quxiuxtaPau. fentcntiamin coelis debet cfTcfi- gnificans. Habctautem profimbrijsperfeucrantixr, & durationis . ^ yi. tintiuabulaaurea; quibuserantinmixta? totidem naftuli, quafi malapunica.fiue malogranata: bonacoperationis . Ita vt pofl tm^ iinabulumefrct malogranatumrquafi interfcalari modo pofita:vt audiretur fonus cum facerdos folus ingredcretur, vcl cgrederetur fan£luarium ; «Scnon morcrctur. E tunica tintinabula pendentia fanamdoclrinam cumbona vitafisjnificant:nec vnum fufficitfine rcliquoj quoniam vcrus Dei cultus confiflit principaliter ina£lu mcntisinteriori,fcu,vt Aug.dixit,infidc,fpe, <Jk: charitatc . Se<:un- dario,in quibufdam adibus cxterioribus, qui funt quafi quapdam proteflationes. Erantaurea,idcft,aureadocumenta,& vcrba,ad cru ^ ditioncmaliorum dantia,fonuraperprardicationcm dulciterniiodu*
lantia;
Pars prima
l£
lantia j ad Dei cjuidcm Iaudeni,sk gratiarum a«5lionem . Seciinda vc ftis cracEphot mira pulcricudmc vermiculatum fine manicis ad mo dumcollobijdcfcendens vfqueadrene$;in quo crant duo lapides Onichini,m quibus I 2.nominafiliorumXfraeI fculpta & ibi appo- liia fecundum ordincm pninogeniturac fuaecrant, vt fummus Pon- tifcx fccu fcrapergererctmcmonam tiiiorum lfrael,ftudcretq; imi- tari patnarcharum vitam dc marcs . Itcm vt populus videns nomi- na dicVorumpatrumin humerispontificis, totis viribus inhiaretad ipforum virtutesimitandas. Tcrtia veftis crat rationalc, qua? erat fatis parua,dc quadrangularis,mcnfuram palmi habens, In huiufmo- di autcm rationaic crani duodecim lapides auro firmiter inclufi , per quatuorordinesinquibusfcriptaerant li.nomina filiorum Ifracl, mxtaordincm natiuitatisfuac; vtgeftaret fummus faccrdos merao nalcfilijs Ifrael , vtpopulus vidcns fatagercc nca virtutc priorura dcgeneraretjper quod fignificatur,quod m mente *3c raiionc Chri ftiaiii buccinatorisdeber praccipuc inucniri intelligcntia articulo- rum fidei fecundum prolationcm iz. Apcftolorum, »3c vcram ca:ho icorum patrum intelligcritiam. Vndc Apoc.in capitc cius,id cft , in cordc, coronartellaru 12. & portarcmemoriam fan^flcrum patru,vt cosimitetur.Appellabaturrationalc iudicij, quiafcripta crant in eo iiafc duonomina; Iudiciu,(Sc vcntas,vcldodrina,5c veritas,his cnim daobusprincipalitcromaiuscilc dtbct Ckinftianu$orator,vt fic in pcclore fit fcu tia ludiCiu fcu ratio; in humeris ver6,patictia & bono ru opcrum cftecuiio.Q^arta cft tyara.id cft,infotmatio hominis, vt a cerrcnisfublcuatus, cocleftibus difcai fubijci difciplinis ; timorem Dei in capitccordis, *5cintentionis poncns; ibiquc vittis charitatis rtringitur, vi fittimorfiiiahs,i5c non fcruilis. Et velamtntobyfsmo temperantiac, de cocco,veI ignetorritudiniS, &hyacinto vcra? pru- dcniiar . Dcbent ctiam ifta duo catenis ik. annulis libi iungi , id eft, communi confonantia & concordia;quia fcilicct,tunc rationale pe- ctoris cum fupcrhumcrali iungitur,quando confcientia.vk vita , co- gitatio,(&operatio, fcnfus , «^aclusinuicem concordantur, <5cquan dobonumquodfcitur, 3c docetur operc perficitur (&c.Cumcrgo fit inmcdio pofita .tacultas cloquij quacad perfuadenda feu praua feu rc(5la valcatplurimum ; cur non bonorum fludiocoiTiparatur,vt militct vcritati, velmi cam mali ad obtincnda* perucrfas vanafque caufas in vfus iniqu]tatis,&crrons vfurpant ? Std obijciataliquis . Quidigitur PaulusiUcfacultatishuius fibi parandar ftudiofusiier quaquam fuii ? Qjri neque cloquentiar quidem inopiam difsmiu- lac.fedapertc idiotamfcefteprofitctur, idquc tum maxime cum ad Corinth. fcnbitjViros abeloquentia, m quaraagnoperc fibi placc- rent,claros aiquc illuftres ? O turpcm excufationcm, (Sciniuftum
Articcloru fidci noticia ernaro de- btt efle ora- tor Chriftia nus .
Iu(iino& ve ritat* o.na-
tli6 Cflc dC-:
bec.
D
prsrtextum,
Con/onatfa qui cfic de- b t oztirt. c apituh co- t.iiuaiio .
Cap tulico- tmuscio.
28
^hetoricA ChriflianA
mmm
jKloquentia Iprarcpac \n
PjuJo dell.
«icracur.
prxtcxtum,qui vtaitD. Chrvfoftomus plcrofquencrdidit ,rcmif- liorefc] ad vcr.T doclrinsp ftudmm rcddidit,ncc aliud eft qu^m focor dix J^pigruiacntulus. Etenim cum nonpofTcnt lUi apoftolJc.Tmen tis ahitudinem cxactc rimarj,nccj; verborum fenfum capcrc , toriu$ a*tatis tempus confumpfere m fomnolcntia , atqj ofcitantia,ii]fcitia camamplexati,non quam (ibi 'pfe Paulustribuit,vcruma qua tan- to illeabfuit interuaiio , quaiito non ahu» quifquam corum homi- num qui fub coelo lioc viuunt.abefTepotelhSed vt vno vcrborefpo deam(quomaturius vnde flexiteo redeatoratio) vifumellD. Aug. vctba adfcriberc dum inquit, videtur cnim, vbi ait( dc Apoftoio ver ba facicns) (Sc ii nnpcritus fi.rmone,fed non fcientia, quafi concedcn do obtrc«5latoribus lic loquutus , non tanquam id vcrum agnofccret confitcnduin . Siautem dixilTet impcritusquidcm fermone,fcd no fcientia nullo modoahud pollet intelligi, ik dccoderapaulopoft di cit . Certc./i quidemsproterimus ad cxcmplum eloquentipr,ex lU lis cpiflolis vtiquo prjtcrimus , quas etiam ipli obtreclatorcs ems, qui fermoncmpraEfentiscontempiibilcmpotari volebant,graucs (5c fortes eflc confcfji funt.
Supradtilorum probath.
CMp. IX.
SEd vt facilius intelligatur quod dicimus,non ahcnum erit vnu vel altcrum exemplum , cx D. Auguft. infererc. Explicar itaqj hiinc in moJum artificium Rhetoricum iftorum vcrbDrum D. Pauli, Iterumdico &c. &aithuncjnmodum : Atquc inprjcfcnri
^■Arrificiam I\.he:oricuin P. PauJi.
J. Coi.», c.i hoc loco j quoniam fe ipfum prxdicarc compcllitur, hancllbi vclutg
in fipieniiara tribuens,quam fapienter dicit , quamquc cloqucnter ?
fcd comcs fapientiar,dux cloqiientiiciUam fcqucns, ik i(hm pr^ccc
deiis , tk fequentcm non rcfpucns . Iterum dico.inquit, nc quis mc
exiriimet infipicntem efle txc. Qjianta fapientiailU dicVaHntvi-
dcnt vigilantes . (Vuanta vcro eloquentix concurrerint fiumina,&
qui itertit.aduertit. Porro autem qui nouit,agnofcitquodca cacfa,
quar,commata,graeci vocant,&inembra,<5v: circumiius, cum deccn-
tifsima varietate interponerentur,totam fpcciem dic^ionis , <Sc quafi
cius vuhum quo ctiam in docli delec>antur,moueiiru»cjj fcccrunt.
Nam vndc cocpimushunclocum infererc,circumitus funi, Primus Vi
minimus,hoc cft bimembris,minus emm quam duo mcrabra circu-
mitushabercnonpoflunt,plura veropofl^unt: ergo illc primusell,
iterumdico, ncquismeexillimetinfipientem elTc. Scquituraluis
tnmembris,ahoqum,vcluti inlipientem fufcipitcmc, vtegoraodi-
cum quidgloricr . Tcriius qui fequitur membra habet quatuor.
MVf*«««W>*M«B«
•^^immimmrmm
Quod
Pars prima;
ip
Ciuoclloquor,iionloquorfecundumDcum, fedquaiiin (tultitia» in hac fubRantia gloriac. Qj^iartus , duo habet. Quandoquidcn» niultiglorianturfecundum carnem, &cgo gloriabor. Et quintu» habetduo.hbentcr enim fuihnetis infipientcs, fum fitis ipfi fa- pienrcs . Etiam fextus bjmembris eft, Toleratis cnim , fi quis vos in feruitcmredigit. Sequunturtriacxfa, fiquisdcuorat, fi quisacci- pit,liquisextollitur. Deindc tnamembra, fi quis in facicm vos cac- dit,fccuudum ignobilitatcmdieo,quafino$ mfirmati fimus. Addi- tur trimembris circumitus,In t]^uo autcm quis audet , in infipientia dico,audeo (Sccgo. Hinciam hngulisquibufquccscfis interrogan- do pofitis , fingula itidem cxfa refponfionc redduntur, tria tri- bus . H^brcifuntJ iSccgo. Ifraeiitac funt ? & cgo . Scmen Abrahar funt ? & cgo . Qiiarro autem cxfo fimili intcrroga- tionepofito, non alterius cach, fed membrioppofitionc refpondct. Mmtilri Chri'li funt ? 6c ego,vt mfipiens dico^fupcr cgo . lam cs- faquatuor fequcnna remota decentifsime interrogationc fundun- tur : In labonbus plurimum.in carceribusabundantius,in plagisfu pramodum , inmortibus frcqucnter, Deinde intcrponitur brcuis circumitus, quoniam fufpenfapronunciationc diftinguendumeft: A Iuda?isqumquies,vthoc fit vnum mcmbrum, cuiconne<^itural- tcnim, quadraginta vnaminusacccpi.Indcrediturad ca:fa,<Sc po* nuntur tria, Tcr virgis cacfusfum , fcmellapidatusfura,tcr naufra- gium fec! . Scquitur membrum : No(5le , ac dic in profundo raaris tui. Dcindc, quatuordccim cxfg dcccntifsimo impetu profluunt: In itincribns fa'pc,pcriculis fluminurn,periculislatroniim, pericu lis cx gcncrc , pcr iculjs cx gentibus,periculis in ciuitatcpericulis in dcfcrto, periculis in mari, pcricuhsin falfis fratr)bus,in laborc Sc rrumnajin vigilijs fxpiu5,in famc (5c fiti,in iciunijsmultis , in frigo gore,*5cnuditatc . Polt hsc, intcrponit trimembrem circumitum: prztcr lila quar cxtrinfccus funt,incurfus in mc quotidianus , folici- tudoomnmm Ecclcfiarum. Ethincduomenibra percundationc, Qjiisinfirmatur <Sccgonon infirmor? Quis fcancalizatur »5c cgo non vror? Poftreino.totusifte quafianhelaiislocus, binivmbn cir- cunmutcnninatur ; fi glonari oportct, in ijs quac infinpitatis meae runtgloriabor . Quod veropofthunc impetum irterpcfira lana- tvuncula quodammodorcquiefcit, <Screquiefcere facitaudiiorem, quid decons,quid delcSlationishabcat, fatis dici non porelK ciini cnim vnumquodcjj vcrbum emphafinhabeat (Scmagnifice efpuat. Sequirurenim dicens , Deus &: Parer Domini nofhi lefu Chnfl! fcir,qui eftbencdiclus jn fa'cula,quodnon mentior.Ac deindcquo- modopcriclitaiusfucrit, vSc Guomodo euaferit breuifsjme narrat . Pr;cierea,quis non uideat , quid voluent dicere , 8c ouam fapienter
dixcnt
1%
Oradftcio»
Act. i7.£«Jo
Ad I4.b.i7
%ljetoricA ChrtfiUnA
ilixcricApodolus? Glonatnurincribulationibus, rcicnccsquucn- bulatiopacienciam operatur,pacicntia auccm probacioncm , pro- batio vcro fpcm.fpcs auccm non confundic ; quia chartcas Dei diflfu facftin cordibusnollrisperfpintumfanctum qui datus cilnobis. H Agnofcitur hic figura quac chmax grafcc.lacinc vcio gradatio cft ap pellata.cum verba,vclfenfa connecluntur altcrum cx altero fivut nicextribulationcpaticntiam,expaiicntiaprobationcm, exproba- tionc fpcin conncxam videmus . Agnofcitur <Sc a lud decus , quo- niam polt ahqua pronunciationis vocc iingula finira, quar noflri mcmbra <Sccaffa,Gr.Tciautemcola 5ccommata vocant, fequitur am bitus fiuc circumitus , quarri pcriodon illi appcllant , cuius mcmbra fufpenduntur voccdicentis, doncc vltima Hniantur. Longum cft cacterapcrfequi, vclinalijs fandarum fcripturarura locisiftamon- ftrarc. Quid fi ctiam figuras locutionis , quar Rhetorica arte tra- duniur, in ijs faltcm quac de Apoiloli cloquio commemoraui, often derc noluifTem ? Nonne facihusgraueshominesmc nimium quam quifquam iludioforum fibi fufficientemputarent ? fed male doclis homimbus refpondendum fuit,qui noflros au<5torc$ contcmnendos putant,non quia non habent , fed quia non oftentant eloquentjam. Vndc nam enim obfccro ludseos qui Daraafcura incolcrcnt, confun dic? Vndc Graccosidem fupplantauit?Qjiamobremautem Thar fumrclcgatuseftrNonneidta(flum cll: potteaquam vi dicendi vi- vlorillecuafit: ficutcum viclosfe illi ferrenon poffent.ad iUiusc.T- dera inflammati ferrentur ? Aduerfus cos autcm qui ludaifnium fe v qui in AntiochiaccrpiiTencquibusauxilijspugnauit, difputauitqj. Rurfus Arcopagita illc fupcrttitiofifsimc ciuitatis ilhus ciuis,nonnc vnacumvxore, auditatantum Pauli concione illum fequutuseft ? Eutvchus vero quomodo dc fcneftra dclapfus cfl: ? nonnc pofleaqua admultam vfcjue noilcm Paulidocentis orationi intentus opcram dcdit ? Quid vero in Thcfalonica atquc Corintho, quid in Ephefo, & in ipfa Roma nonnc totos dies cotafque nocles infumit.dum diui nasfcripturasordinccxponcret? lam quorfum perccnfereopuserfi difputationcs cas quas cum EpicurciSji^oiciscj; palam habuit? Qjua- * r mobrcni prartcrea Lycaoncsipfum Mercurium efic fufpicatt furt Nam quod Barnabara.ac Paulum Deos c([i credcri.nt, id a fignis e ditisficbat. Quodautem. Paulum Mercurium cfTe vclknt, idnon iam a fignis , fcd ab cloquentia nafcebatur . Q^anam aucem rc prac rogatiuam illc vcrc beatus vir inter carterosapoilolos obtinuit?vnde itcm per vniucrfum tcrrarum orbem multus in omniuni morsaJium ore vcrfatur ? vndc non apud nos modo , fcd etiam apud luda^os & gcntilcs inprimis admirationi crt?nonncabepifbolarum faculrate, ac virtute? Atqneexhisquidemhnuido €onftat,Paulum non me
diocrcm
Parsprtma.
^l
N
M'cijocrem hisrtudijsoperam dedilTc, Tu veroaudi prafcerca,quibu$
ille vcrb^sdifcipulumfuumhorteturj Le£lioni,inqmt, opcramda-
to , exhortationi, dodnnaEr: quarura rerumfru£lumadditcum ait:
Nam fi id fecerisjte ipfum feruabis,& eos qui tc audiunt . Ac rur-
fds ; feruum Domini non oportct pugnare , fcd placidum clTe erga
omnes, propenfum addoccndum,to!erantem malos cummanfuc-
tudinc . Ac progrefsus aitj At tuperfiftcin ijs qux didicifti, <St
quae tibi concrcdita funt,fcicns a quo didiceris , & quod a puero fa
craslitcrasnouens,quxtepofsint eruditum reddcre . Ac rurfus;
omnis fcriptura diuinitus infpirata, vtilis eft ad do«Strinam, ad rcdar
gutionem,adcorre.itionem,adinftitutioncm quac efl in iullitiarvt
inrcger lit D^i homo ad omne opus bonum apparatu* . Audi autem
qu2 ille addat;dum cumTito dcEpifcoporum conllitutionc difierit;
oportet enim, inquit , Epifcopum tenacem efic eius,qui fecundum
dodrinam eftfidelisferraonis,vtpotens fitetiam exhortari per do-
£lrinam,ac contradicentes conuincere . Quid ergo putamus?Nun-
quid contra fc ipfum fentit Apoftolus , qui cum dicat do<i;iorcs ope-
ratione ficri fpintus fan<f>i,ipfe iHis prarcipit quid &quen-iadmodu
doccant ? Ad mtelligendum eft, & hominum officia ipfofando
(piritu largientc in docendis etiam ipfis dociloribus non dcbere ccf-
fare,& tamen nequequiplaiitanteflrealiquid, nequc qui rigat,fed
Deum qui incrcmentum dat .
O
De officio pradicatoris . Cap, X.
QVi vcrodicendonititurpcrfuadcrcquodbonum eft, inhil horum trium fpernens,vt,fcilicer, doceat,vt deledet, vt flc- 6lat:oret,atqueagat:vtintelljgenter, libcnter,obedieiuerqj audiatur.Quod cumaptc <5c conucnienter fecent,non immerito eloqucns dici poteft,&fi noneum fcquaturauditorisaficnfus . Ad hxcenim tria,idcft,vtdoceat,vt delc£i:et,vt flccieat, ctiam tria illa , vidctur voluilfe pertinere idem ipfe Romanac au£lor eioquentia?, cu itidemdixit. Is igiturerit eloquens, qui poterit parua fubmifse , modicatemperate,magnagranditer dicere : tanquam fi adderctilla etJam tria,5cficexpjicarct vnameandemqucfententiam, dicens. Is erit igitureloquens,qui vt doceat potent paruafubmifse, vtdele ^et,modicatempe£ate,vtfle^at,magna granditerdicere . Ha?c au temtriailieficu^t,abcodiclafunt,in caufis forenfibus poflct often- dere;Iaiftis autem noftriS,quandoquidem omnia, maxime qiiae ^l delocofuperiore popuh'sdicimus,ad hominum falutem, nectempol .1 rariamfedarternamreferredebemus; vbi etiain cauendus eftster-
i.Tira. 4.C. Ibt ^.17«
2,Tim.j,4. i^.t. Pctri. S. D zo.
1 b.7.i.Tim. 3.4. z.
Chriftjani oraris fco- pus.
nusl
l^
TQjctorkx ChriflianA
De rati»«e
coacio»ikii«
»o.brj.
17.
Vcrbi Dei
bucnnato-
risp^vces»
nusinccritus.oiiinutnagnafunc c[U3rdiumus:vrquea(ic6,vc,nec «ic iplis pccunuri)S rcbus i vcl adquircndiSy vcl araicccadis, parua vide- ndcbeancquxdodorccclefiaUiCus dicic: (iue (iciUa magnariiuc parua pecunia . £c camcn cum do>5tQr ide dcbeac rcrum magnarum c(lcdoctor,nonfcmperdebcteasgrandiCcrdiccrc, fcd fubmifsc cu aliquid docccur.ccmpcracc cum aliquid Vicupcracur , fcu laudatur . Cum vero aliquidagendum cft, <^adcos loquimur quihocagcrc dcbencncc tamen volunc, cunccaquxmagna func, diccndt func grandicer.ocad fleclendos animoscongruenccr. Eccalis quidcm clo quentia, afapientcprolaca,o.nni dulcorcmcllisda ci^relt: dc qua in Ecclciiatt.fcribiiur: fipiens in vcrbisfc iofum amabilem rcddic; vtigicur,parceslaudacxelr)qaenci^ quisanequacur.nccerTc elt varu illa fcictiarum fupcllc<ftile de qua fupcrius diximus conltipatus exi- (tat^idqsin Proucrb. Salomon prafjnonuit.inquiens: (tude fapicn- liar,vipofsisdigneproferre fermonem. Q^iafenicciaconcemptibi- lemaUeritfacundiam, nili fcientia,»5c fapientia fucritondita. Hoc idcm vasele»5tionis Paulus iumad Timoth. c. 6. agensdc Etclefia- fticadifciplina ; uerbi Dci buccinatocisduasefTcait, parccs, r<ili- cet,r€linere populum in officio . Et quia hominum alij ahjs aut fub funcadmonet eorum officium elTe, obedire, Jc reucrciitum cxhibe- redominis,nontantumfidclibus,fedetiam intidelibus. Ali} prx- . !funt,&quiaplcrunquefuncdiuitesmonetcos,Pnmum,dmitiasno ^'"""'^^'' affe^tarc.Namqui uoluntdiuitcs fieri,incidunt in tcntationem , !k tar dcfide-^^lJM^^qaeumdiaboIi, c^deiideriamultainutilia, quar mcrgunt ho- i.J$. mines in interitum. Deinde, fi honefto modo contingant, quomo
do ei< fit utendum, ne fcilicet, fpcrent in mcerto diuitiarum, (t6. ftu deant diuitcs fieri in bonis opcribus . Vcriulquc vcro generis homi ncs varijs diftmguntur conditionibus , Oic quaiitatibus , qui bus tripliccm fcnbit regulam . Primamfugerecupidiiatetn,quac radix omnium ell maloruni . Secundam fe<i^ari luftitiam , pietatem, fidem , charitatem , patientiam , & manfuetudinem . Tertiam per- fiftcrc in vocatione,ad quam quifquc vocatus cft . Deinde fanam dc bct tuerido«5trinam, cuiusrei fumma quatuor conftat pracceptis: Prim6,inanesfugiantqua?ltioncs, k5c pugnas verborum , ex qui- bus oriuntur inuidix , contentioncs , blafphemia? , fufpicioncs ma- lar ,coniurationcshominumfeditioforum. Sccund6,mandatu Dci fcrucnt, fineniacula, irreprchciifibilc , vfque inaducntum Domi- ninoftrilefu Chitli . Tcrtio, dcpofitum ,hocc(t,dowtririam ab A- poftolb traditam cuftodiant.Quario prophanas dcuitcnt vocum no uitatcs,s!?f oppofitioncs falfi nominis fcicn^i,T,qua quida promittcn tes, circa fidcm cxcidcrunt . Fatcor ergo: hommum mcns hodic dc prauata,quinimmo ^ penitus obcaccatacft:adc6, vtfrondcsprofru
R
San« doftri Qjr tuicio 4. conftat prac- ccpcis.
T
V
Parsprima.
ss
X
L
ftucapiant, &fumopafcantur,duip fc igncappropinquarcpuiant; Hoc dl: ccrtc illud tcmpus,quod Arcanoruni Dci conkius Paul. ad Tiraoth. pracfignabat,cumpoetarumfabuIas,acfigmcnta , pro vcri- tatc,acfana dodrina fidclcs acccpturas in fpiritu dcplorabat : dum ait.vcnict crg« tcmpus quo fanam doftrinam non fulbncbunt , fed a vcritate quidcra auditum aucrtent,ad fabulas autem conuertcn- tur,6cc.
».c.4t.j.
Breutm totius facra fcrtpturx exuberantiam concwrandiq^medum continens . Cap. X l .
INucntioncm primaria Rhetoriccs partcm facra fcriptura abunda tiffimc fuppeditabit , quc mcnto thelauro cuipiam confcrtur : nara ficut cx illo quifquis vcl paruum fru^flum capercvaletnaul tas fibiparatdiuitias, ita <Sc cxfacra fcnptura ctiamin breuidiilio- ncvariamfcntentiarum vini ^Sc inexphcabjlcs diuitiashaurirehcct. Spiritum nanquc Sanclum , dum facras diitaret literas , omnis & x- taiis 5c conditionisbominum fingularem habuifie rationcm ,atque co di<flanrc , qu^cad falutem fumnectfTaria , ficpcrfcripta efleom- nia, vttantum quifqueexearum lc«5lioncfru»51u5, & vtihtatis hau rire pofTctjquantum impigcr (!>c induflriusleclor ipfe vellet. Vnde D. Hiero.inprooemio fuperpfal. au,QjJidhicron inucniturquod faciatad vtihtatem,autada:dificationem humanigcnens, conditio- nis,fcxus,.ietatis? Habet enim infans quod la<5let: puer quod laudet: adolefcens quod corrigat:iuucnis quod fequatur : fenior quod pre« cetur . Hic difcet foemina pudicitiam: pupilli inuenient pietatem: viduac iudicem:pciupercs protcdorem:aduen.T cuflodera . Hic inuc- nientreges quod audiant; iudicesquod timeant.Harctriflcm confo latur : laetum temperat:iratum mitigat:paupercm recreat : diuitem , vtfe agnofcat,incrcpat: omnibus fe fufcipientibus aptamcdicamcn ta tnbuit,HCcpcccatorem defpicit ; fed remedium ei per pcrniten- tiam ingcrit . Poflhxc Deus oflcnditur, fimulacra irridentur, fides aireritur,perfidia repudiatur,iu(btia ingrcditur,prohibetur iniqui- tas,mifcricordialaudatur, crudclitas abdicatur, vcritas rcquiritur, mcndacium damnatur,dolusaccuf3tur, prxdicatur pocnitentia,pax fequenda promittitur:& quod in his omnibus eft excellentius Chri Itifacramentalaudantur. HaecHiero. In eatandem,vr,Fu]gentius docet , cft quod omni a^tati congruar,ibi quod omni prcfcfsioni con ueniat,dumniodo,qui legitfcripiurascum ad eas perfcrutandas ac- cefrerit,illud apollolicum cogitare ron ce(Tet,fcicntia inf]ar,charitas a^dificat. Etficnon folum thefauro fimiliafuntdiuma cloquia, fed
E fonti!
Sacrarcript.
theiauroco"
crcur
Epilreusto tius S. lcrip. mexpiicabi le dojftrina contincK*,
S.1C fcnpt.tS Do:\T\n3% <\ux id diui nitatcm atci nct qua hu- manas fcicn cntias conti itec.
^4
^hetoricA ChrtflianA
Oratiocx fa Cff (crip.tlie faure locu pletanda .
Eloijiientia
famulatur
fapiemiac.
Eloqucndi • bfcruatio.
fonti quoque lagis percnnibufq; fcaturienti flucntis . Inhis,vt,vni coconcludam verbo, totius PhilofophiacratiopertraiSlatur. Naiu- ralisin Gcnefidcformationecreaturieinqua cxprimitur quomo- dofa^lafuatcoelum, marc.tcrra, «5c quemadmodum mundus ifte fit conftitutus. MyfticamLeuitico,inquo comprchenditur facer dotalcmyfterium. Moralis in Deuteronomio, in quofccundum legis pracccptum , vita humana formatur . Vndc & Salomonis tres hbrijcx plurimis videnturele«5li. Ecclcfiaftes,dcnaturahbus, Can tic3canticorum,dcmyflJcis, Proucrbia,de Moralibus. Summo igi tur ftudiocniCcndumen: concionatori , vtcx indeficienti facrarum fcripturarum thefauro fuamorationemlocupletarc curet. Fruftra g enim (vt inquitlobj honroaperitos fuum,&:abfquc fcientia,verba multiplicat. Nec id ipfum gentiles vcteres, qui eloquentiac ftudia miro cuderunt ingenio, negari vidcntur. Quippc arbitrati funt, Eioqucntiam non deL crc ludicari.atq; laudari verborum folo fplen dorcfcd fecundutn grauifsimas fentcntias a vcra fapientia fapienter clicitas,utexplicarchccbir,&:excnjpligratiadixerim, inconficien- do diadematc,fiuc annulo, abfcjue proportione longe plus conferrc videtur,qui carbunculum,qui gemmas , qui aurum offert,quam ar- tifex,qui modo ea auro ligat,forinamcjue fimpHccm adijcit . Omnis itaque rcfcrta oratio gcmniis fapientia: &: fententiarum ponderc proficit , non folis vcrborum flofculis ; parum ergo fubflantia: , vcl virtutis,aut folidae pulcritudims orationiadfcrre vidctur, qui folum Rhetorica:, & Eloquentiar vacat.ucluti qui nuda,cx alicna , praetio- facjue matcria,ucrba ligat,qui vero non mcndicando, fcd fua diffun dendo,prciiofioraminiftrat,longc plusconfcrrcuifus erit. Famula- tur iracjuc tcfte D. Aug. Eloquenria,fapienti>,ncc mirum ut Hicro. ait. Admagnumoratorcmrfiproptercloquijucnuftatcm, & dicen di ornatum,fapicntiautdominaeautatur; & aliquando dc ancilla atque capciua , proptcr cius ucnuftatcm honorata inccdat,quamdiu dominamfcquiturrfitquecontcntibiiis, cum folaabfquc dominar j) fplcndorcprodirc , & placerc geftit . Poftrem6,audi quid Aug.di- cat; Aitcnim,c|uiaEloquentiac folum uacantes minimc ingcniofi habcntur.*Qjiidenim(inquir)prodeftclauisaurca,fi aperirc non poteft? AutquidobcftIignea,fipoteft ?Etharcqaidcm dc inucn- tionc fufficiant . Inucntisrcbus easin ordincm diftnbuerc debct, namdum quidamdidisprudcntibusftultJtiaruerba mifcent: quia ftultitiaabaudicntcdcfpicitur,etiamprudentianontenetur. Et ora tiocarcnshacuirtutctumultucturncccneeft, <!<c finc reaore flui- tct >neccohacfcatfibi,raultarepetat, multatranfcat, uelut nodein ignotis locis errans : ncc initio, nce fine prafpofito,cafum potius qua ' g confilium fequatur. Elocutioncm, quar tres in fc rcs dcbcr habcrc, 1
clcgan-
H
Pars prims.
i5
eliegantiani) conipo(icionemf 6cdignitateni:itaoptimea(requeturri diligenter vcrfetur in iftorum literis facris » quos nobis erudicndis , 6c ab Koc fxculo prauo in bcatum fieoilum transferendis, prouiden tiadiuiuaprouidit: inquibus non ea folum magnifacienda , qux funthis vinscumoratoribus gentilium Poctifuc communia» fcd admirandapotiuS)quodi(lano(lra cloquentia ita vHfunt per alte- ram quandam cloqucntiam fuam, vt ncc cis dc eHct, ncc emineret in ei$>quia eam nec improbari ab illis,ncc oftentari oportcbat:quorum altcrum ficret (i vitarctur, altcrum putari po(rct,(i facilc agnofccre- tur. Etinquibusfortclocisagnofciturado£lis,talc$ rcs dicuntur, vt vcrba quibus dicuntur,non a dicentc adhibita,fed ipfis rcbus ve lut fpontc fubiunila vidcantur : quafi fapicmiam dc domo fua , id cft,pctftorc fapientis proccdcrc inteUigas,& tanquam infcpara- bilcm famulam,etiara non vocatam fcqui cloqucntiam • Mcmoria cll omniura fcientiarum veluti rcccptaculum dc qua dii^um cft Thc faurus dcfidcrabilis requicfcit in orc fapientis , Hultus autem glutit illud . Hanc fcriptura facra per ventrcm pecoris adumbrat : quia in lcge iramunda di^a funt animalia quaenon ruminant,qu^ autem ru minant munda diSt^ funt. Kuminatio enim pertinet ad cos qui co- gitant,(3cpo(tea quodaudierint,6ctcnuerintproferunt. Itaquein- primisexerccndae(l,quoniam finc ea,ratio,necad incognitaprocc- dere,nec cognitorum fcientiam retinere potc(t . Pronunciatio vc- ro, inquavfus antecedentium partium potifsimum confpiciturin eo coniiftit» vtquod oportct, & quemadmodum oportct dicatur: quod praccipuc facit Deus,in cuius manu fumus, 6c nos, & fermoncs nodri. Orandus itaquc Deus doiftori Ecclcfiaftico ante concioncm , vt orado pro fe,ac pro illis quos eft allocuturus,fit orator , antcquam di<Slor . Te(te cnim D. Hiero.qux bene fcimus,bcne & loquimur . Ea autem bene fcimus,qux diu multumqi cum animo noftro trawla- uimus,in eifque penctrandis aciem mentis infiximus.vt enim difci- plina venatoribus eft,accipitres ad inuadendamprscdam inedia prac- pararcrita fe ad hanc fpiritualem animarum venationcm(de qua Do minus apud lerem.meminit) compofitis animia(Fe6libus,p rarparari dcbet orator. Ita,vt ea nowie quac concionis diem antccedit, in ora- tionc pcrfeueret,fuppliciter illii obfccrans » qui fapientiae au6lor & gubcrnatoreft:in cuius[manu fumus <Scnos,& fermoncsnoftri: il- lum inquamrquilinguas infantium difcrtasfacit,vt foelicitcr fermo nis fui curfum ad norainis fui gloriam dirigat,& fibi quidem purita- tcm intcntionis , auditoribus autcm proficicndi ftudium clcmcntcr impertiatur . Sequenti vero die,facra dominici corporis 8c fangui- nis myfteria,quanta potuerit animi fubmiffione aiquc dcuotjone celebrct:dctque operam,vt deuotionis calorem , qucm exfacra cclc-
E 1 bratione
i|uoa>odo quiif iScqt» CMr.
Memori^ c^ dderatio •
PrenSciati» ^uid.
Orocoris Chriftiani debit» prx- paratio.
j^
TiJoetoricA Chrifliam
tVcrbo riofa i;
:fti
TJgatio quitu Jjroccac . !lib.5.inftit.
llib. I. de in-
'lcenc.
bratione (domino afpirantc) c6cq)crit,fccum ad fuggcftura deferat. Ipfa hord,iani vt dicat accedcntCjpriufquam cxcrat profercntera lin guam,adDeumIeuetanmiamruicntem, vt eruclet auod biberit, vcl quod iinpleucritfundat . Cum enim dc vna quaquercquae fe- cundum fidem,dcIedanonemq; iractanda funt.multa (int quac dica tur , 6c multi modi quibus dicantur,ab eis qui hoc fciuntrquis nouit quid ad prafenstempus, vclnobisdiccrc,velper nos cxpediataudi ri, nili qui cordaomnium videt? C^uoniam vtrcrum fcrcomnium, ic.^t.-facr.^ eciam fcriptura; cll; varia matcria, vtiofcrius demoallra* bimas.
De honefiatc Vr^dicatorum» Cap. XI U
SEd certc hrc ars plurimos fallit,dum fuos fcc^atorci > dicerc non fciredoccc, inllruit dulcitcr verba carperc, non vtilitcr fapc- r,, cuj ^^ ' Et dum vcrborura fuauitas qu^ritur, vera rcrum fapicntia
amittitur, atque utinam tantuseirct hodichominumlaboradrc»Stc beatcquc viucndum , quatus ad ornatc bcnc politcquc dicendum . HincFinnianus Laclantius, vtinammulti tam benc facercnt,qua benc loqui videntur . Addc , quia plcriquc ea utuntur non ad falu tcm fcd ad perniciem . Quod non modo virtutis non cft , fed inhu- manitatis omnem humanitatcm rcpcllentis. Nam quid eft tam inhu manum (dicenle Ciceronc) quam eloqucntiani a natura ad falutem hominum l>c confcruationcm datam , ad bonorum pcllem pcrnici- cmquc conucrtcrc ? Qj^iid itcm cft (tcftc Grcg. fup. Ezcch. <Sc cano nizatur d. ^'o. c. quid cll:) hoc quod prophcta: laccnti dicitur fta fu- prapedcstuos & loquartecum; qui cnimiaccnti loqucbatur, cur ilatim promittit fe loquuturum?fcd fcicndum cft quia alia funt^qu^ lacentcs, aliaquacftantesaudircdcbcmus:iaccntienim dicitur, vt furgat, ftatim autcmprscipitur vtadprxdicationcm proficifci dc- beat; adhucenim vobisin infirmitatisconfufionc iacentibus prx- beri non dcbet auiloritas prardicationis ; fcd cum iam in bono furgi mus quum lam rede ftare c^pcnmus, dignum cft rt ad lucrandos a- lios in praedicitione mitti dcbeamus . ftans crgo prophcta vifioncm fpiritualem vidit «Sccccidi. Cadens vcro admonitionis vcrba fufci- pit , vt furgcret : furgens autcm prsccptum audiuit vt pr.Tdicarct . Namfquiadhuccxfuperbix verticeftamus cum iam dc artcrnitatis timorealiquid fentirecxperimus : Dignum cft; vt adpccnitcntiam acccdamus . & dum infirmitatcs noftras fubtilitcr agnofcentcs humi literiaccmusperdiumi verbi confolationcm ad fortiora opcra rc- furgamus Illc vbercs prardicationis fru£tu$ colligit,qui femina boiiij opcrationis prscmittit. Na loqucndi auftoritas pcrditur,quando uox ■
K
M
N
opcro
mmmimmm^
o
R
Pars prtma
37
Ltb.^.ci.
P«r «raata locudo pa-a, rum cofcrul hb.i.
opercnon adiuuatur , vitaprxdicantiunifonare <Scardcre debct. Ar dcrc dcfidcrio, fonarc verbo. Aesergo candenscft pracdicatio ac- cenfa : fed dc candenti arre fcintilla: prodcunt : quia de corum exhor taiionibus vcrba flamantia ad aurcs audicntium procedunt . KcdQ crgo prxdicatorum vcrba fcintillx appcllata func ; quia cos quos in cordc tctigcrint incendunt . Simplex enim vcritas , Ck rcc^a , fplen- dorcaut vcrborum lcnocinio no cgct ; quinimmo ( vt Qj^iind.ait ) fufpctSa cll cura ornatur, fingerc nefcit. Et parum poft,quomodo in quir.fabricabit figmcntum , qui vix cliquatum dcpromit fermone ? Ipfa vcr6pcrornataIocutio,pliisproferrc quam confcrrcfolet,vt ye rum fit quod quidam fapiens ait,quia garrulofa dicendi fcftiuitas in ftar vaforum inanium plus fonat quam valct,mukumq; habet inani tatis,(3cvacui.ldqucScncca non negauit,dum in Declamationibus ait,quiarar6 hGccintcrfc cocunt, vt eadem vox fitdulcis,<Scfolida. Scdhocabufullhetoriccstantum odi) atquc inuidiac fufcepit elo- qucntia , vt homincs ingcniofifsimi quafi cx aliqua turbida tcmpc- ftate m portii,fic ex feditiofa, &tumulruofa vita fe in ftudiu aliquod tradcrent quictum.Itidem *ScDidmius ad Alcxandrii Artem,inquir bcneloqucndin6difamus,nccfacundix Rhetoricorum, oratoruq opcram damus.-cuius officium eftfabulantes fcrmonibus figmcnta- re mendacia <k innoccnti.x fidcm confcrre criminibus : qui dum pu- tant fc alien.T laudis frudum per iniquam viiSloriam rapuifTc , nefci unt fe fu^ corifciennacpcrdidiflc nitorem. vt rc<^e experiantur iUud La^antij;(iuiamultisfuaetia facundiamortiferaeft.Sed velutipfa artificiofa dicedi ars fuos alumnos decipit,fic <Sc ab eis fali itur,pareq) JFaci»dia qui ei vitupcrij vitcrcdduntjdii EloqucntiarautRhctoris falfo nominc mortifcrifit gloriantur,camqj tanto fccdius dcturpanr,quant6 miiius uUam partc Eloquentia: attigcrunt. (Vnippcnominari eloqucntesdelc<SlaDtur, qui non du loqui incepcrunt,nec dicerc didicerunt. Eft cnim inoder norum hommum ingcns iiumcrus,qui in co fe veros Rhctores perfc cto5,aque facundos oratorcs euafiiTc putant,fi poft pauculas quibus infudarunt Graramaticx literas poftergatis cactcns prarclaris fcienti js qux ipfam cloquentiam nc dum illuftrant , fcd conficiunt , iilico fa- cundiac ftudijs fc dcdant,librofq; Ciccronis «ScQ^iniil. perlcgant. Longc certcalitcridcm Ciccro, hodicrna dcplorans tcmporainco libro fentiebar.qucm dc Oratorc ad Qjiincl. Frarrcm edidit . Lon- gc fccus <Sc ipfe Quincl.cum dc Oraroris inftitutionc agerct. Raruiri cnim aut nu lum tatctur optimum ofle ea actatc oratorcm . Sed meo quidcm animo,nihilominus eloqucnriae ftudendum e(h<Sc fi ea qui- dam,(Scpnuatim 5cpubliceabuturur;fede6quidem vehcmentius, nc mali magno cum detrimeiito bonorum, Sc comuni omnium per- nicie plurimii pofsintrcu pr.Tfcriim hoc vnu fit,quod ad omneis res,
Lib.i. infttt.
li.i.deOrac;
Lib.i.c-i.
3
"R^etoricA ChrtHUm
- I
Q_ui eprre jmpler man ilataDei pr; dicatoi wno gae nneretar
Luc. 14. x.Tiin.4.
«!k priuatai, «!k publicas maxime pcrcineac : hoc tuta , hoc honeda » hoc iilu(lris,hoc eodem vita iucunda fiat . Nam hmc ad Rcmp.plu- rima commoda veniunt,(i moderatrix omnium rerum prxfto cft fa pientit . Hmc ad ipfos,qui eam adcpti funt laus , honor , dignitas , confluit;hinc amicis quoque corum certif(imum,ac tutiffimum prxfidium comparatur. Sedinprimisanimaducrtendumhabcre,vt przdiximus,quantacunqucgranditatedi«^ionis maius pondus vita docentis . Abundant enim qui malx vitac fu^ dcfcnlionem ex iplis fuis pracpo(itis,& dovtoribus quzrunt,rcfpandente$ corde fuo , aut etiam ad hoc crumpunt ore diccntes . Q^od mihi prarcipis , cur ip fe non facis ? Ita fit,vt eum non obedientcr audiant j qui fe , ipfe no audit , & Dci verbum quod eis pr3cdicatur,fimul cum ipfo prscdica- torecontemnant. Quamobrcm tmtinnabiila quorum antea men- tionem fecimus,aptc veftimcntis faccrdoiis dckribuntur infcrta . Vcftimcnta cnim facerdotis,quid aliud, qu^m rc<fta opcra debcmus accipcrc ? prophcta atteftante , qui ait.-Saccrdotes tui induantur iu- ftitiam . Veftimcntis itaquc illius tintinabula inhacrcnt, vt vitae via cumlinguae fonitu ipfa quoque bona opera dament facerdotis.Hoc idcmpertunicamitalarcminnuebatur, illa cnim (ignificatin faccr- dotibus , nihil a virtute a capite vfque ad talos nudum , ac vacuum c(Te debere . Cacterum fapientia prxfcrtim opus, vt attcndat cum fe ad loqucndum pracparat,fub quanto cautclae ftudio eloquitur , nc fi inordinatcadloquendum rapitur, erroris vulncreaudicntium cor- da feriantur, & cum foriafre fapicns vidcri defiderat, vnitati ? compa gcminfipicnierabfcindat. Hinc nanque veritas dicit, Habetcfal in vobis , & paccm habctc intcr vos . Per fal quippc verbi fapien- tia dcfignatur . Deniquc Apoftolus fcribcns ad Timoth. cum dixif- fctj Nemoadolcfcentiam tuamcontcmnat: fubiccit.vndc nonco- tcmncrctur , atq; ait , fed forma cfto fidelium in fcrinonc,in conucr fatione,in dilc(fiione,in fidc, in caftitatc . Vndc Grcg. fupcr Ezcc Pr^dicatoris vita,fempcr debct in alto fixa pcrmancrc,tum vt ab om nibui vidcatur,cum vtmore narium difccrnat fctores vitiorum odo- rcsquc uirtutum .
QuA tenus le£l'to facrdfcripturd licleftajiis nectfiaru, Cap. XllU
CVm prardicatio uerbi Dex res magna fit,& funilio prophcrica, •ntc omnia ecdefiaftis lcx Dc\ pcrpctuo cuolucnda cft , nam cum uita humana diabolicis machinationibus,tcntation is ue- hcmcntia, (5c ignorantiar caligincquibus aniiquus illc hoftis mcntcs noftras oppugnare non ceflat^pcrpctuo infcftetur : Dcus cle^oruiTi ncccfsitaticonfulcrciiolcns,ad confirmationem , luftrationcm , & animorum dircdioncm ad ucritatcm , fui ipfius cognitionem
nobii
Parsfrima,
S^
nobis indulfit , & primum quidem per lcgem & prophetas, dcindc Hcfc. i & per unigenitum filium fuum , dominum & faluatorem noftrum lefum Chriilum quantunquidem noftra capit infirmitas. Nam bo nuscumfitDeusomnisbonilargitorefl:non muydiae aut pertur bationicuipiam obnoxius . Vt jgituromnium rcrum confcius, & quodcunque conducibilc cft prouidens ; quodcunquc cxpcdit no- bisagnofccrc ipfereuelauit rquorumautcm pondusferrc non vale mus iila filentio occuluit. quare in dubijs & caufis ecclefiafticis de- finicndisrecurrendumeftrprimoadfcriptanoui vcl vcteris tefta- mcnti . Secundo , ad canones apoftolorum <Sc conciiiorum . Tcrtso ad dccrcta ik decretales epiftolas Romanorum pontificum . Qjiarto ad dicla fan^Storum patrum . Quinto ad exempla fandlorum . Si au tem nec hoc modo veritas inuenitur , congregandi f unt fapientes & inuocandum diuinum auxilium : tunc enim quid agendum fit, do- minus reuelabit , iuxta illud : ubi fuerint duo vel tres congregati m nomincmeo, ibiinmedioillorumfum . Oportct etiam faniim dc fcnpturis diuinis haberc iudicmm,quod continetur his fere qmnqj
vclutireguiis.Primanonfinecaufatam falubri vigiiantia, canon
CaiiGeqtto-
modo defi'l nicndjr. '
Nota Taldc.
Matt. 17;
Ad iudican
dii redcre-J
ul*, Nota.;
Aug. hb.z,
ccclefiafticusconftitutus eft, adquem certi prophetarum , & apo- ftolorumhbripcrtincnt,qtio5omnin® iudicarc nonaudemus, &fe cundumquosde calterisliterisuelfideliiim, uCl infidelium liberc iudicemu5.Secundaregula:Nouum & uetusteftamcntum rccipi confil. Cre- musin illolibrorumnumero, qucmfan^ilaeEcclcfinf tradit auclori-lrc».c.3i ta$ Aug. ferm. 191. detcmporc. Tertia regula: Po;uitenimficri,ut apoftoli , vcl cuangclifl^ fpiritu fan«flo replcti , fciucrint quid affu- mendum cxillisefretfcripturis, quiduc refutandum : nobis autcm noncft abfquepcriculo, aliquid tale prxfumere, quibusnon cft . ^
tantafpirilttsabundantia.Quartareeula; vndc cuan^elium apud P""'*-!." J'^'^ nos efle docct hcclcha, non hominum eorum tolum qui nunc iuntL^t,ca, circa chriftiani.ScdEcclefiaillaquacMatth. temporibus, ad hoc ufquc lempus certa fucccffionum ferie dedaratur. Etiam fi habercmus apud nos uerorura Euangcliflarum codiccs defcriptosfuisipforum manibus,illosnon alioargumcnto cognofccremus talesefTe , quam cx Ecclefiarum fibi inuicem fuccedcntium teftimonio . Quod fanc teftimonium cflfpiritusfan£ti loquentisin Dei Ecdefijs (Scprophc- tu . Q,uinta regula : Tenebit igitur vnufquifque hunc modum in fcripiuris canonicis,utcasquxab omnibusaccipiuntur Ecclefijs ca tholicis,pr2cponat eis,quas qusedam non accipmnt . In cis uerdriu^ »on accipiuntur ab omnibus , praeponat cas,quas plures grauiorefq; accipiunt,cis, quas pa\>ciores minorifque au^oritatis Ecclefiae te ncnt: Siautemaliasinucnentapluribus,alias agrauioribus habe- ri.quanquam hoc inucnirc non porfit,acquaIis tamcn autfltoritatis eas
haben
11 n€ cum clc pocrypho-
recitariom- ui ioqui-
cur.
Aug.if.cofi. l-"auiiu. «!''■ iu.c.i.&4
40
TihetoricA Chripiani
Sxni. »0.
nis xnatcria
Dc fi/Tficio
prardicaroris
Chriftiani,
Ica.70.b.ii' ira.40. c. I I.
E7.e.54C.'3.
habendasputo. Aug. Jib.z. deDocl. Chnft. c. 8. Saluator tamcn luTitclarc «Scciidinftc.vtpraErccptalcgijdiuinstaDco pcrMoyfcn populo Hcbraico datar, a nobis itidcm feruarcnturjcum inquit, unu Deum colito. Nulliusanimaliscffigicmcolito. Pcr Dci nomcn haud fruur.i deicrabis . Fcftos dicspic 6c ritc c-lebrato . Parcntcs vcnerare. Hominemncoccidcris. Adultehumfugc. Furtumno feccris . NiUlicnum concupiuctis. Nccfalfum dixcris tcftimoni- um . Q^x cfTet verbi Dei buccinatoristotius prardicationis matc- ria , vndc clt concionandi mos natus cx ipfa fiquidcm facra fcriptu- ra. Moyfesenimpofleaprimushabitaconcionc, populum dceiuf- modi prarcepiis <^ lcge Dci docuit,cumque pcr harc ad benc bcatcqj Viucndum inllituit. loannes Baptilta cxjn jn defenis ludeac locis concionatus cft: concionatiis & faluator noftcr, ciufquc muncris obeundi negotium Apoltolis mandauit, dicens : Ite in mijdum uni uerfum (5c pr.Tdicatceuangclium omni crcaturne. Prardicator autera diciturrpracco verbi diuini^qucm cundcm fcripturap facrac mihtem, vinitorcm , boucm , aratorcm , feminatorem , archite<flum tcmpli , «^ portremo paftorem vocant . Idq^e ultimum ipfc Chriltus fibi v- fnrpauit, cumait, Egofum paflor bonus, vt fupra cxpofuimus. Idemhocofficium Petro ob dileclionis vchementiam primumde- nnndauit , intcrroga'ns, Petreamasmc ? Q^ii cumfeamare proti- nusrefpondi(ret,audm!t. Sidiligesmcpafce oucsmeas. Vnde , omnes , quotquot pafcendi curam habcnt : quod inflru£lionis vcr- bo , (!kfacramentoru;n mini{lerioabfo!uitur,palloris nomine infi- gniuniur . (^iamobrem nnte omnia rcquintur , vt dmina prarcepta nosipli amemus, in hifquc immoremur,ncc]ue limites ab x-terna voluntatedcfinitostraafilientes , nequc diuinam,ullaex parte, tra- ditionem quam in fcriptura ipfa fancia & cius catholicis fcriptori- bus inuenimus , tranfgredientcs .
D« modo aUegandi vtTiufqii'! iuris au^oritstes, Caf. XI lll-
QVum in fupcrioribus dilTcruerimus rationc lcgendi (5cfacra allegandi fcripturam,nobis non dencgandam eile itidcm puro laudabile illam vtriufqj luns allegandi etia pra^rogati (iuo:-at<in |up.iii, quxfingulariquadain gratiarum bcneficioconcclTa cft, his, T.riuique --L-.m ^^j .nrulumcunQuc opcrac in cuoluendis lcecndifquc hniusfa-
Tij lcieiui.;.i! '. ^ r *■ 1 t r 1
cuitatismonumentis mlumunr, quibus cx alicnis munincos licet efic thcfauris: maxime relc^lor lUidiofus in hoc no(ho fraudctur libro, ncqjdefiderccur ineo aliquid ab his,qui concionibus, \t€i\o nibus,ac fcripturis intendunt. Non enim adducor, vt cvedain
tota-n
D
« i
Fars prima.
4'
cum. DccretUfii»
tatamiurisfacaltatenicnacleare , cutnalijsinterlit , fed haccanno- iJlre volui , fatius nimirum ratus cii^ito monltrade viam , quam lon gofermone legentium pias oncrareaures . Graiulor libellum in hu lUsrcibeneficmmeireconfcriptuiTi. Pernos fuumcuiquefitiudi- cium , nobis tamcn fatis eritapperui0'e uiairi, cum non lit inftitutu hicfoli fplcndorcm inferrc . Attento igitur, quodomnis artium,c>c'ortIc» neccr rcicntiarumprocelTus ordinemin fehabere debet, & propter uitxifjrms in lci humanaem fufficienriam brcuitatem continere, hunc obferuabi- ^'1** inusmodunio Primo, librorumin vtroquc iur2,tam Pontificio, quam Imperatoriojprasaiittam nomina anneclen io caihbcthorum diuilimicmin finguloslibros. Ueinde,in colibet libro allegandi mo dum fubmgam, cum exemplorum adiunclione, & abbreuiatuns, vt ad iura capeffenda iibermanifertctur introitus . lus igitur Pontifi- ciumfeu Canonicuti, in quatuorlibrisprincipahbus nobisefttra ditum:Primas ell Decretum,ideft ftatutum quod Papa de confilio Cardinalium ad nullius tamen confultationem ftatuit, & in fcriptis rcdegit, vtderefcrip. c. prxfenti. Hicautem, Decrctuin fumjtur pro nominshbriinx^uofanvlorumpatrum di<Stadefcriptafunr. Dif 'Canon terta canonc; Nam canonpropric dicitur ftarutumin concilio gc- nerali, velpruintiali faclumau*!!loriiatePapar, vcl cpjfcoporum . Decretalis vero epiftola dicitur , q,uam Papa folus , yel dc confilio jDtfcrctaHt Cardinalium ad confultationcm alicuius refcribit, «?c rcfpondit. j^P'^^'^** Decrctam itaqueinires diuifum eftpartcsprincipales jquarum priL . ,. ma iti centum (5c vna diftinclionibus, in qutbus dc ordinationibus, Imfio ^^* ^ promotionibus , dc officijs clcricorum agitur . Ideo quoties allegi turfitperdiftincliones, QuafquiJem vUeriusfubdiuidiitur in ca- nones vel capitula,quipropceraiiquorum ipforum prolixitatcm in tv.'rd'amfubdiuidipo(Tuntin §. (ik§. «pii fi longi fuerint m verficu- los. Vno autaltero excmploquar cliximusaperiamus; dcvtidrac Iiusfiar. fciendum , tum qux in decreto, tum qux in alijs coaccrua ta funt cfTe cx fanctorum oc ant^quorum pat' um di(Stis.Ideo , vt me feciircin noftrro itincrario fateor hunc feruabis modum :\t prtus do£lorcin:deindedecretum adiungas, hocmodo : Homo dcrmiens cum no<SlurnailIuditurpollutione nonpeccat, nifi adfit confcnfus Ifido. Iib. I. fen. ik canonizatur d 6. c. Noncft pe-ccatum , Ynde vcrfus .
DurttHtncentum difiinBmes dat c^ *pnam ♦
Triginta caitfas , c^ fex addn tibi Viiifias
Di}iin\it4i$f€ptemf(rtentiai€vnfecrattjuinqm
^u^lonm quarum tibtdeclaro Cratianum , Secui}da pars pnncipalis . Quia dc negotijs>quoru quardam funt ciuiha,.|U^dacriminaha,diftinaacftincaufistriginiafexf!i termix
lode
42
^^etoricAChrtBtanA
to depoeiiicentiatractatu) fcpteindiftmwiionescontincntc. ,ii ve ro allegatur quod eft in fecunda parte principah ; fic quotaiur : pri- ma, velfccunda,auttertia <Scc. vfquead tngintafcx, & fubaudi» caufarquia , vt didum eft , triginta fex continet caufas : poft fubin- fertquaeftionem i. vel 2.cum vna.q. iimpliciter, quiaqu^libec cau fa habet fuas qu^ftiones : poftea cap. <i<c § . Si autem quod allegaiur cftinfecunda partefubdiftincla, ficnotabitur, depoeHi. d. I. vel z. vfquead/. quiatracVatusiilede poenitentia, qui 33. caufafubq.3. eiufdcm caufe poniturfolummodofcptemhabet diftindioncs;po- fteaadditur. c. vel §.
Tertia vero pars qux cft,de cotTTecrationc^In qua agitur de facra- mentis : quxnecelTariafuntad falutcmrquinque dumtaxat diftin- £tiones compleclitur : Hoc ordine.prim6,dc Ecclcfiarum confecra- tioncvnde nomen accepit. Deinde,dc facramento Euchanfti^.Ter tio de feftiuitatum folemnitatibus 6cc. cuius au«^oritates allegantur ftc.Deconfe.d.i.vel z.vfquead ^.cu fuiscapitulis &§.vndeuerfus. Otlige Decretum fi glifcis canonicari Difttnguit , caufat, paenitet , & conjecrat .
Decretales , eJr Clementina . * ^
LibcrDccrctaliumi Gregorio Papa 9. compofitus eft, qui in v- nam compilationem redigiprocurauit , per magiftrum Rayraundu fuumcapellanum, diuerfasdecretales epiftolasprcdcceiTorum fuo- rum corrigens, <Sc concordans. Quiin quinquc diuiditiirhbros par tiales. Q^orum quihbct vkerius fubdiuiditurin multos titulos vel rubricas: &tituhin capitula «Scc. in §. (Schi intcrdumin verficulos.
Tars prior officia creat , Eccleft<xque msnifiros
jfltera dat tefies , ^ c^tera iudtctorum
Tertia de rebus & vita pmfbyterorum
Quintaque de vttijs ^ panis tra^at eorum . Vclficbrcuius.
ludex tiudicium > clerus » fponfalia , crimen
li<ic tihi deftgnant > quid , quxque yolumina ftgnant, Dccretahum tamen hbcr, &fextus, & clemcntinar, fcrc codcm modo allcgantur , perrubricas fcihcer & §. nift quod hbri fexti quo- tationibusadditurlib. 6. & Cleroentinae additur.Clcm. vt appareat non eftc in decretalibus quod aJlcgatut fcd in altcro iftorum . £xcm plum primi c. olim dc reft. fpol. vcl c. placuit 1 6. q. i . Exemplum fecundi c. indemnitatibus dc ele<fl. lib. 6. Excmplum tertij clera. Artendentcs dc fta. tQ^. & in clcm. vni.dc confang. Sm affini. clcm. furio. de homicidijs . Aduerrendum ctiam quod non fcmpcr ^uota turc. &tunc,idquodfequiturimmediatc^drubricacft principiu c.
Similiter'
M
N
O
Tars prima.
4i
Sirailiter quando eftin clcm. loco c. ponitur clem. i.vel 2. autprinci pium ipfiusc. 6cficallegaiur,vidclicet:clem. figratiofe.de refcriptis <5c huiufmodi. ;
tus Ciuile* lus vcro ciuilc allcgatur communirerpcr.l. Sc %. fub fuisrubricis Sc fi eftin Codiccprfponiturrubricar.C.cleuatum.Sieft iHDigcftis: pracponuturduo.ff.Si vero cftin libro Inftitutionum,prJEporitur fic inlti. quac folum poitrub^^icas §.<Sf verficulum habet:non legcs Exe pli gratia mft. de iuft. 8i iurc. §.i .Excipiiitur ab hac regula tres libri . Pnmus eft Codex , in quo quia funt multac audentic^ , quando ta- lisa,u£tcnticaallegatur . quotatur fic . aucV. videlicetad haec C. de v- furisyel auit. cafla.C. de fa. fa. ec. Na talis au£lentica cft pofita fub talirubrica &ficincipit vtfequiiuradiftudautem , Ahus libcrcft liber Au6tcnticorum,qui allegatur fic in auft. fub rubrica fua & § fo Iuin:aliquandoponitur,collationeprima,vcl fccunda» vfque ad 9. quia npuc coHationcshabet .Tertius cft hberdc vfibus feudorii,qui allegatut per rubricasfuas & c. & § vnura autem notandum:quod li- cetaliquando.c. vel.l.prafponatur rubricis vel poftponatur,nihiI cft , 5t hafc de nominibus, diuifiofiibus> &cxempiis librorum legahum pro nnnc fufficiant . ^
Quid ex his libris omnibtis, ChriWano U^orifit qu£r€ndum, Cap. Xf^.
TN omnibushis(quosmemorauimus)Iibris,timcnt€sDcum, 5c pietatc man fueti,qu2erunt voluntatem J^ti cuius operis & labo- , rispriiTia obferuatiocft, noifeiftos libros, &eos quidem euol- luere, 3cfi nondura ad inteUe<^um,legendo tamen , uel mandarc me mon^ , vel omnino incognitos non haberc . Deindejilla quae.in eis apertc pofita funt vel prarccpta uiucndi,uel regulac credendi , foler- tiusdiligentiufqueinueftigandafunt. Qjaaequanto quifquc plura inuenir , lanto cft intelligeEtia capacior ; in ijs enim quse aperce in fcriptura pofita funt , inueniuntur illa oninia , quac continent fidem morcsquc viuendi, fpem fcilicet atquc chritatem , de quibus faepius inculcabimus. Tum verofactaquadam familiaritate cum ipfalin- guadiuinariim fcnptararum, ineaquacobfcura funt aperienda^ difcutienda peragendum eft , vtadobfcurioreslocutionesilluftran- das , de manifeftioribus fumantur exempla, & quaedam certarumfe tentiarum teftimonia , dubitationemde incertis auferant. In qua re mem »ria vaietpluriraum : qua? fi defucrit ^nonpotefthispraecep tisdari , ldi.o librifan^i, vctcrisfcilicetacnouiteftamcnti: nccno luris Ponffieij fimplicifermoneconfcrjptifunt, vtnonin fapien
Digcftum .
Inilituca . Codex,
Auw^entlco» rum. iib.
Liber Feu- dotum .
tia uerbi,
Aug.li.t.je
doft. Chrif.
cap.9.
In fcriptura
racra fidet
ipes & Clia»
ritisquomo
do repeiia-
tur»
Libri Santi, fijDplici ier- mone con- fcripii funt.
Ifiiio. li.j.de fummo bo.
QuiJfarra ' lcript.a Gen tiliii proplu tiistiifferac htcru .
in^.ji
Super Epi. |*ilRo. lcc.i. co.i.
I Sicrx fciptu 'Tzeffe<ftii$.
».Tim.3.d.
17.T110.
15.8.4.
Pfal.iig.
ji.f.i^.
Scripturar fa cr< vdiius.
44
2? hetorfCAChrifltanA
cia vrrbi,fcdin oftcnrionefpiritushomincsadfidcmpcrducfrcntur. Nam hciiales^iciacuminis verfutia,autRhctoricacartis cloqucntia cditi circnt , nequaquam putaretur fldts ChnlH in Dci virtutc » sed in eloquentiarhumanaeargumcntisconfificrc, nec qucnquam crc- deremusadfidem diuino infpiramincprouocari,fed potius verbo- rum calhdirate feduci. Omnisnanquefecularisdoclnna fpuman- Cibu3 verbisrefonans, ac fepcr eloqutntiac turaorera attoilcns per do<Slrinani fimphccm & humilem Chrifti cuacuara cfl, ficut fcnp- tum efl: . Nonne ftultam fccit Deus fapicntiam huius mnndi ? C>uid prode(t mundanis proficcrc do^nViis <Sc inanefccre in diuinis ? cadu ca fequi figmcta,& coclelba fariidire myftcria? Gaucndiigitur fiint talcs hbri, 6c proptcr amorem fanclarum fcripturarum vitondi . Gen tihum dnStaexterius verborum cloquentia nitent, interius vacua virtutis fapientia manent . Eloqucntia autem facra exterius incorap ta uerbisapparent, intrinfecusautemmyfteriorura fapientia fulget, Vnde 6c Apolblu^ Habemus> in^uui theiauruai illum iii vafisfi' ctihbus. ~ mi^^/fix^-i ^ ; ^ -..") ~ .'^:inf::;
Sacra fcriptura citrfan^a dicatur & de eius efeCiibus* Cap* xyt.
SEd quoniam de fantflitatc fcrfpturff multoties incidit fcrmo non eritincongruum fcirc cur fanda dicatur. Dicitur autcm facra fcriptura fancla tripHci ratione : a Spiritu fan^o , a niateria , & ab cffectu ; Secundum B. ThOifcriptura? facrx cffe(SlUs eft quintu- plex,fcihcet,docere veritatem,arguerefal(itatcm,eripcrcamalo, in- ducere ad bonum,& perduccre ad perfe£tum . Hinc Ap6ftolus,om nis fcriptura diuinitus infpirata vtilis cft ad dccendum , vcl argucn- dura, ad corripiendum , ad crudiendumin iuIHtia: vtperfcctusfit homo dei,ad omne opus bonum inftru<i;ius . lit ad Rom. Qii«ecunq; enim fcnpta funt,ad nolbam do«ftrinam fcripta funt : vt pcr patien- tiam tk confolationcm fcnpturarum,fpcm habeamus. Htnc eloquiii Domini ignitum,id eft,igne purgaturh a regio vate dicitur , his ver- bis.Tgnitumeloquiuro tuum vehementer, & fcruustuus dilexitil- lud . Proptcrea Ck Deus ipfc apud leremiam ait, Nunquid non^ver bameafuntquahignis ardensr&quafimallcus conterens petram . Quac quidem nomina inde fortita cft,quod velut ignis terrena con- fumit,itaele»ftorum hominum mcntes ab omni corruptionis labc purget. Q_uamobrem,primariafacracfcnpturac vtilitaseft,perfeda animorum ad diuina purgatio.Quia nuUus vnquam plene fcriptu- ras facras intcUiget , qui non aff^cdus fcnbentium inducrit. Et qua- lcs alfe^^us ? virtutum.quarum rcgina <?c matcr eft ipfc. Deniquc,fe
cundunii
' " ' ' ' II 11 II ^tM.immmfKmmsmimmfmmmtmm «ij — »■
B
D
P^rs prtma .
4^
cundummenruramciiicctionis confequitur magnitudo rcuclatio nis diuinorum pracceptorum.Acccdere dcniquc debec maximorum ChriftianscloqucniKTauctorum,6c principum imitatiOjquiex di" umarum rcrum cura , & contemplaiioncex Chrifti lefu amore , cx raaximarum deniquc artium fludijs adrairabilcm (ibi faculratcra c6 pararunt. Inter hos excelluerunt Grcgotius , & Eafihus no- bihfsimumpar amicitix.-qui cloquentiafua luhaniamentifsimi, & profligatifsimihoftisrehgionisjimpetusomnesfregerunc, Athana- liusvirfanftifsimus, quemncc fauifsima pcriculorum tempcflas, ncchumanorumcommodorura aurapotuit vnquam de fuo curfu demouercquin Arrijimpium,«Scfcclcratumcon]primcrctfurorem. Chryfoflomus, Ambrofius, Augullinus,Hieron} mus , Cypriar.us , qui Rcip. Chriflianar , fuerunt lumina longe clarifsima,. vt ahos qua plurimos,qui ex Chriftiani nominis cultu, ik facrarum htcrarum ro durna, diuturnaquc coramentationc magna copia profedi funt, omittam. Hosigiturtalesactantos viros cathohcos orator imitari debet . Sic ad difcendum ncceflario duphcitcr ducimur, au£torita- tcatqiratione. Ahudcflcnira quodinagendo anteponitur.ahud quod pltirisinappetendoa-flimatur. Qj.iiaergoprincipium fapicn ti3c cft timor doniini, 5c pcr humihtatem ad fubhmia gradus cfl , in- ccdathumana ignorantiaperfidem vt mereatur fides vidcrc quod ^^'j-j^* crcdit. Nambonaf funtmfcnpturismyf^encrum Dci profundita- De d.uinu tcs,qux ob hoc teguntur,vt vilefcant, ob hoc quaruntur, vt iexerce-.fcripEUiis 4nt,ob hoc apcriuiitur,vipafcant. Vndc Profperhb. Aepjgrair.
ftjlamms infacris lihris , quos nojfe la hcras,
Tlurima jint ItBor i iaufa , & opaca iil/t » inuigilart tamen (luGio ne deftne (an6io ,
Exerceant aninnm dona morata tuum . Cratioreftfru^uSj^uerfifpesproduflioreditt
f^ltro cbie^crum yiUus eft prttiuw . Oble6lantad operta etiam myiieria mentemi
Qhi dedit I vt qnaras : addet yt inuenias .
IVorper.fertlt
Qi'.oiTiod«> j iiicuetur I corad diftc
Scdvtrnicoconcludam vcrbo, triamaxime corferuntaddifcen damfacramfcripturam,cordisjfcihcet,munditia. Nam in maleuo- lamanirramron introibitfapientJ3,ncc habitabit in corpore fub- ditopcccatis. Beatufqj loannes Euangehfiapropter cordis mundi tiam fluenta Euagehj de ipfofacro dominici pe£toris fontc potauit . Deinde,oratio,vtdiximus, Nam,tef^eIacobo Apoftolo, fiquisind» gct fapicntia , pof^ulct a Deo,in fide nihil haefitans . Item' mUocaui, &.vcnitinmcfpiritu^fapicnti>: &prspofuirilam regnis 5c fedi-
bus
Roqtuflca aft icicndrr fa- crim fcriiTt, Szpie. i.a.4}.
i.a.tf*
Quod ipfius Deun traJe da fcrjptura tuerit confi- iiutn.
Greg- in mo ta].li.io.c.5.
laPraI.l47.
Uh.de Cha
46
%hetortCA Chnflfand
bus,^3c diuitiasnthilededixiin comparatione iUius. Tertium cie> niquehuniilitas. Vbihumihtasibi & fapientia. Vndcingenio- hrsmiusD. Georg. Hder panterque dodifsimuS) HcaicHtpia» Sc vcr6admodumlimiiisel}»ran6tinimorumpatrum conie«^ura, qua diuinam prouidentiam fcribi quxdam obfcurius voluiffe autumat, ob caufas Quatuorjfcihcet, Ad exercitadam legentium induftriam . Ne faciUtate nimia vilefceret . Vt tam prudentum, cjuam fimplicio rum habcatur ratio . Quo ad fe trahat in vniuerfum omncs. Kec igi tur claufa eft, vt pauefci debeat ; nec fic pateti vt vilefcat : fcd vfu fa- ihdiumtolht, vttanto plus diligatur , quanto amphusmeditatur . Q,uat6.n. magis quifq; in facris eloquijs afslduus fueritrtanto ex cis vbcriorem intelligentiam capit. Pinguifsimuscerte crtaitDHiero. Sermodiuinus: omncsenimin fchabetdehtias: quicquid uolueris cx fermonc diuino nafcitur : Sicut tradunt ludjei.quoniam manna ! quando comedebantfecundiiuoluntate unufquifq; fufcipicbat in, ore. Vnde^Amb.C^leltium fcripturarumeloquiadiu terere,acpo| im& Abel.ihre debemustotoanimo, accorde uerfantes: utfuccus iUe fpiriiua- Grcg.li.mo- hs cibi in omnesfe uenasanimse diffundat.Scripturafiquidemfacra G '** • ahqn nobis cibus e,ahqfi potustcibus eft in locis obfcuripribusrquia^
quafi exponcdofragitur:&manducando glutitunpotusuerQeftin locis apertioribusrquia ita forbetur ficut inuenitur. Et quiciaq) fcrip turasnon intelligunt : utrci ueritashabetruuamacerbam comedut. Item Hiero.in llai. & Canonizatur d.37. vino.Vino inebriatur qui fcripturas facras male intelheunt: atque periiertunt syncera: qui abu tuntur fingulari fapietia & Uialedicorum tendicuhs : qux non tam tendicula funt appcUanda quam phantafmata, idcfl:,umbrap qurcda ; (Scimagincs: quac citopereunt <Screfoluuntur. Idco fcriptursediui- nx fcraperin manibus,aciugiter uoluendq cflent. Nec fufficereti- H bipuces,ut aicHyero.adDemctriadem uirg. mandata Dei memori^ tencrc;^ operibusobiiuifci : fed ideo illa cognofcc : ut facias quid quiddidiccris: noncniraauditorcslcgislufti funt 8cc. Scd heudo- lendumcfteoquodfacerdotesDciomifsis cuangchjs «Sc prophctijs uidcmus comedias lcgcrc: <Sc amatoria buccohcorum uerfuum canta IfyJ. h.idc j^g ucrba.Hicc Hicro.<Sc Canonizatur. d. 317. facerdotes . Gcminum sumobono. ^Qi^fert clonum,le£tio fanctarum fcripturarum: fiue quiamentisin- tclle<5lumcrudit:feuquodamundi uanitanbus abftracluni homi- Grcg.lib. nc adamore Dei perducjt.Habctenim in publico undcparuulosnu .uor al. triat: & feruat in fecreto vndc mcntes fublimium jn admirarione fu
fpcndat : quafi quidam fluuius,ut ita dixcrini planus &l altus.in quo agnus ambulct : <Sc clephas natet ; Alirabilis fluuius efl: ifle : qui eft ita planus;quod ibi agiius, ideft, finiplex & jllircratus potcft ficcispedibus iranfirc : <Sc Elephas , id eft , inagnus & lubtilis
I
poteft
Parst/rmit.
47
pQteft natare: immo poteft fe fubmergere nili fidei intcUedtum fub mittat. £t ut huius pnmx parcis tandem finem faciam clarifsimi Socratis aurea fententia conlhingam , qui ita dinercbai. Qualu cuiufque animiafreclusefretjtalemeiTc hominem,qualis autemho- moipfeeffet, talem eiuseffeorationcm.-orationi aucem fa^a (imi- lima fadis uitam . Atquc ha^ c quidem dc prima Rhctoriccs par- te, hoc cft , de facrac fcripturae fylua , faltem ad gullum aliquem di uin^ huius fcicntiap dodorem praeparanduhi indicaflc fufficiat, Supcr efl nunc utde fecunda>DeoannueHte>dicamus,
FrimAfartts "Rhetoriu Chrijiiam Finis .
II
RHETO-
I I
SECVNDA V A%S
RHETORICAE CHRISTlANAE,
CONTINENS RHETORICHS T O TAM
vim,clefinitioncin,diiufiouem: £t partcsfuccinta
trai^ationcabfolncns, cjuod vt aliquo addita-
mentlocupletamus fontes facrar fcripturx;
quibusoratorpraccipuc orarionem
cx ornare dcbct apcrimus »
Cmpendhfam ta bnlatt? (tru&urd toiius optris contintns. Cap. /.
E D poflqaam }i3,flenu$ gcncralcm quand^m Chriftiani oratoris inftitu- nonem pracmifimus] confcqucns eftf ut ipfius artis Rhartorica?, quac ilii cum forcnfibus ctiam declamatonbuscom munisert,rationcm praefcribamus>ut itapromifsis noffris, finon quantum uoluntatc, atfaltem quautum faculta- tcconfequipoffumus, facisfiat. Nam cum interaliaquajftudeiitibus necef- fanafurit,unum fit & longeprarcipu Ummcmoria(qu3t quidcm meritofcicntixthefaurus uocatur) h.Tc f utem non folum conferueturatqj augeatur labore , ledione,medi- tationeqjafsidua: fcdeiiamperficiatur collocationc, difpofitioncqi eorum,qu.Tinmcmoria haberc cupimus: Ideooratorem,conciona- toremqjfuturum (quem prarcipac hcc loco formandum inftitui- mus)qui ad huius arrisculmen , Sc faftigium peruenire defiderat fummopercconari , fludcreqjdecet ( vtprobe fuuiu officmm pr.c- ftarccxcrcercqj potsit) fumaiam,<Sc veluti diaercfim,hoc efli^dniifio- nem totiusartis Rhetoricae quam mox hk tradituri defcripturiq; fu- mus : diligcntcr pcrdifcerc , atque per fynopfin ob oculos ponere : quod toti operi vclurbafin (3f fundamctum fubflernat. Quod cnim^ addomusmolitionem eflfundamentum , ad copingendam nauim carina,quod cor in conflituendo animantis corpore ( ad cuius vidc- liceiproportionem ad faam quarque animannuni differer.nse pro- moucntur,(Sc eniergunr magnKudincin}idem mco quidem arbirra- tu prxlhbit circumcifa ha^cac breuis tabella ad vniuerfam lotiiis ar tis fupelleclilem atqj apparatum . Duo autcm inprimis hic infpici- Totius irtvs cndafuntrin quibus,fci!icer,rebus, <3c cx quibustanqua parnbusco Rhetor.ccs ftcr. Qjjx omnia fiuo ad fieripycentquam breuifsitnc &cuidcntif ■*PP*'^ • fjrfi^ cxpjnam . Eftautem huiufmodi Diagrammaquod fequitur,
In arte'
B
^anif. 7 t.8
c
mit^
P^rsJccHnda.
^9
r rPcrfedla.
I Ntturt i
lis
Iinprc^
Artifiaa ^^
tona.
rAn fit. Eftpan Philo fophi^ rationalis . t rFunelt- .(iuidfit. Scientia;< mcnto. ^ qu^ cft duplex . /,.
Quahsfit.Eftornatt '•''*' 1
rU qtiibus i tropii dc figurii. ^ O ratont.
vcrfciur ta < Es rLaudc rAbonis ( Extcrnf^
quam in r ^Dcmoftra J 5c Jvcl .^corporii.;
l Viiupcrio ^ Malii.
In arrc rht tor. rani a.fcilicec.
i '^Gcncri ^ bus cau faruni:
ciuo.
^Dclib /uo.
CA
minar.
crati
CQuis. CPcrfua {'Podlbiltl
^Adqucm Jdcr. vel J VtiU ^ De quo. / Dillua- /Horicfto Clufto. <-dct. A '-Ncco.
*• ludjciali. •J Malo. vclincouc ^couenicti.nicnti.
arrc rht r. cofidc \ idafunc 1
Spe. vct Timore,
Inuctioncreru •} 1^,^- . - ^Mc!iorum,5c
]
'Pricipa libus .
IExquibus partibus "^E^ ^-coiiilct.
O fiicicra oratoris eft.
r -^/v^- 1
L'otere, NecefsiiaDs. Mouere* ViOona". DilcwUrc. Suauiuns.
") EfficadoruHi.
Elocutionc quac fit Ycrbjs. ) ^ ?"'*. * i Vhcans.
^ Proprijs. 3Difpofiuone quacfitfecundum. -^ 'r^ ^
» rVoce.
n «... . 4r», • ; Vulru .
Pronuciatione jCiara,oc J p ji
qus crit, i Suauis. In 7 r^- r^
^ • I Lopolitione.
*-Et habitu .
.- -. 0 \Diuifionc.
M— • >NaTuralis,« Jt ^,- o
• /I
rExordioquod J V conftat. f S\
Mimi
Prkipa
Iibus
I
.Artificialis. /T^,g,„ibus. , . VAttentos. ^Uociles. "^*- 'Bencuoloa. I Clara. Narrationc. < Breui.
/ Verifimile. i Summaria . Patticione.— — — < Principali.
/Nuda
ConfirmatjVel
Ccfutatione quar < n ^ , .
* / Kiprehendit.
*-£traiicltin fgidsiorcauiconchjiione.
velslplicij
G
DfiUfi-
ti aamirvbi co 1 iftat. i.Oiu.i.i.
Qjid fitMie tonca. Ariil. Jib I. Rh:. Qjjinc.
50
M1 — II .^— .M.^— — ^M. I ■11— ^l— a^a^
'RhetortCiZ Chnjifandi
lo.Aecbi.
Cic.i.rfeO-
rat.Q.iinc,
lib.i c,i7.
QiJoinode»
diftinguatnr
Dialcv-t. a
Kh;i©vica.
Q^aapai art
fit Rhetori- ca Chnitia- na .
:
Dedefinitidnt^ exctHtntiMartis BjjetOTUtSt Cap, iL
EST apud philofophos, 5c oratorcs, comrruni confirtTiatum fenrcnna.ciusrci de c^ua fufcipirur, 6i. inftituiturdifpnrano, fiuc decaorandofiucfcribcndo, difpmandum^difrcredumqj fucrii: vnii o;nncin praccipue in definitione,feu defcriptionc conli- Itcrc. Qjiadecaufa,iurcoptimo,illeeloc|uentiaeprinceps,M. T.Ci ccio rcprehendit Pan^tium alioqui doi^um.&graucraphilofophu; quod in co libro cui titulum fccii , de virtutis 3fficio,illius dcfinitio ncm omiferit . Hac cnim pracmiiTa, & prxcognita , magna aflferetur lux,^ aperictur lanua ad fcquentia rcctius intclligcndum .
Efi itaquc Rhctorica , fcientia , fcu facultas , vcl ars bcncdiccndi , cum alfcnfionc auditorum, quoad cius fieri poterit . Scicntiam,hic, locogcncrisaccipimus, quia fub Philofophia rationali continetur. Qjiod cum ita ficccrtum eft,eam elTe magni faciendam,<?c appctcn- dain ab omnibus qui fe homincs c(Tc volunt . Cum vero fit facultas (auclore Alcxandro Aphrodifco in commcntarijs Ariftotelicis) bc- nc aut difcrte diccndi, 3c cuni alTenfionc auditorura, confcqucns eft cam in honorc fummo habcndam, 6c magno ftudio ad cius cognitio- ncm contcndcndum,(5c quidcm c6 maiore , quo mutua conucrfatio eftmagisncccflaria.hominibufqucfingulariquadam cinmentia pr^ ter omni 1 animalia data, vt ait Philofophus . Pluris practcrca , hxc facultasaftimandacft, quod cius vfus,5c exercitium coseximios, '5ccgregios,prarca:tcrisefficiat,quibus pcr fingularem gratiam & bcncficium obucnit , cx finsiulari quodam lurc 6c priuilcgio , quo illosnaturaalijsprxtulit. Vndc clcgantifsimc in hanc fcntcniiam Ciccr. dixiMc liquct : Prsrclarum mihi quiddam vidctur adeptus is, qui,qut rc homincs bcflijs pftet,ca in re hominibus ipfis anteccllat.
Arsbcncdicendi, quiacum duo fin gcncraorationis, alterapcr« pctua quac Rhetoricc dicitur , alrera concifa quae Dialcif^icc ; in co tantum cxZcnonis (a quo difciplinaftoicorum eft) fcnrcntia diife- runt,quodhaeccomprc(racinpugnummanui, illacxplicitar fimilis fit. Aut,vtait Anft. inprircipio Rhet. quod h^rc ratiodiccndila-: tior,atquc apcrtior fir,ilia loqucndi contra«5tior.Nam qux orator ma gnifico orationis fplendorc molitur , eadcm Dialc«fticus brcuiter 5c argutc vcluti pun<^is quibufdam colligit,alioqui materia cadem cft, <^Dia1c£^icar,>Sc Rhctoricarrnimirum omnis rcs,quac indifputatio- ncm adducituT . Ars aurcm , quac Ecclcficrticam eloquentiam Chri- (tianopopulotam vtilcm docct, Rhetorica Chriftiana appellatur: quar ciiamcltars, fiuefacultas inucniendi, difponcndi,5celoqucn- di ca,quzad falutcm aniraarum pcrtincnt. Vndc concinnc incom-
^_^ parabili
D
Tarsfecunda.
511
H
K
parabilis omnium difciplinarum ipirans bibliothcca prxlhntiisi. mumqi noftr^ actatis dccui Arias Montanus dccantauit. Huic foror eji ventre ex yno concepta lemell^ Trdcipku Logicen dixerunt nomine Grtij, Qud rationts opestyires, neruosque mimflrat Dicenti » riuos adbibet germana, colmsi Udc vtncit$ yiSum illa fequi parereq; fuadet o Notandumtamcnquodquaclibetars m (ui cxordio, teftc Auic. cfl: cruda,<3cimraatura,fcd maturatur poftca, «Sc deindc paulatim de- coratur &pcrficitur:talisfuitanti(quitu$ philofophiaapud Graccos, primumquidcmpctfua{ibihsfcilicct,Rhctorica, dcinde quia inc«< dtt deccptio in ca.fuit Dialcftica in vna cx partibus cius fcilicct na- turah.quacapudplurcscorum fuit vfitata. Tum dcmum dialcdi- ccsprxcipuum miinuscft, rationcprobabili , aut vcrifimili dcmo- (Irarc: Rhctoriccs vcro pcrfuadcrcr Ei tam fccundum Phtlofo- phum quam fccundum vcritatcm ( viadducit f-gidiu$ Romanus ) Rhetorica ei\ confequcns Dialc^icx. Quamuis autcm hafc ars ccr- torum pritceprorum collcclionc tradatur,adco nihilominus cum na- tura conuenit, vt minimolaborc,5t induftria,quifqui$ cam fibi com pararcftuducru,ratorcliquishominibus,quiciu$abieifta cura,nul- lam cxcolcndo illuftrandoqj ]n£;cnio cius virtuteopcram nauant: prxrtarcpofsit.quantuni inicrcos , & animalia bruia intcrcft . Ora- niumcnim hominumanimisindiia funt, quxdam huius facultatis fcmina. Quamobrcra rcceptifsiina diuifionc induo mcmbra di- ftinguitur.
De duobus artis generibtts , Cap, ill.
SOlent pcriti difciplinarum , Rhctoriccn fn duo gcncra partiri , diuifionc eadem qua fcientia diftribuitur: videlicctin natura- lcm,(ScartificiaIem. Prior confiftit in iudicio,& cloqucntia hominibusinfitaa natura.quactiam illitcrat pollent: quajmadmo- dum rc ipfa viderccft, piurimos litcrarumexpertes, tanta prxditos cfTe eloqucntia , rationibusq; tam folidis inftru<^os, vt in corum po teftare fi^t, fola illa vi naturali , 5c acuminc ingenij , tam viua vocc, quam fcnptisnihilnon perfuaderc vcl difTuadere. Huiufmodiar- gumentum cft cfficacifsimum in commercijs, & ncgotiarionibusln dorum,quaeiHi Cquamuisfint,perpetuoqj fuerintlircrarum, fciptu- rarquc cx ipfis conf?atar cxoricsj tanta dexteritatc,atqjartc peragunt, vt in admitationcm,&aflrenfum eorum quac volunt facile aliosad- ducant. Litcrarum penunain caufacrai, vtalijs quibufdam fignis
G a nrlui
Arilicectn
inluoFinci
pio fic cruda
poUca macift
relcit.
7 I Philo-
Rhetorlca qu«<»oio
Quid niR,he coricanacU'
ralis.
Intfi erfi litc ris carec pcr fuadcnt mi- ru inmevlu.
' -..«
fiujgclij no titia v(<!j; a.i uos miaima iii illii habi ta rcjjioai-
5i
T(joetor'tCA Chri^iam
D. iSarcia
ab horCo li. At Ai-otuat.
fcniiipiicii».
Chinenfos fc/ta:runt.
Doftrin» ^radus apud
Typographj
4a apiiii Cbin. Tctu-
vcluthicrogliphycis quibusahcr altcrimentcm fuam lignihcarct, vtcrcntur . Vcrum hcct vidcatur grauis hic dcfcv^us , proptcr con- fcruationcm rcrumpr3ctcritarum,nontamen rc vcrafuit: illacenim cjuafipcrmanus pollcris tradcbantur. Hinc permuhi intulerunt cum magna aflcuerationc nunquam antc noftram sctatem '\x\ illas rc- giones Indicas fani^i Euangchj notitiam , vel pracdicationcm dcuc- nille. Qjjod proccrtohabetur,cumeiusrcinullum vclngium,aut (imulachrum exiftat . C^iamuis hocper nollri ordinis rcligiofos qui fuimus primi in illo iiouo Indiarum orbc a rcbus ad cultum diuinu fpeclantibusalicnifsimo, intyrannide autem diabohca planc tam miferc fubmerfo.-aliosq; trium ordinum,quictiam nuncibi funt, dc ab initioappulerunt, uel quotidieadueniunt, folcrtifsiinc indaga- tum fit. In hocautemdiftcrunt noftri Occidentales, ab Oricntah- bus ; quod inter Orientalcs non folum eft traditio, fcd ctiam figna . V"nde,nondcfucruntqui illis Euaiigelium pra^dicatum affirment. Etapud ipfos funt viri vndequaqj doclifsimiin omni fcicntiarum genercqui quidcm 5c facultate, & vcnuflate diccndi pollcnt . Scd quoniam in Oricntalium mcntioncm incidimus,praefcrtim vcro hoc capite,non alienum ab inflituto erit , fi ex his qux dc illis a fidc dignis virisaccepimus,pauculahicproferam. Sunt crgo Oricnt»- les, (quos Chinenfes Afiatici Scyte vocant) qui licctgcnsbarbara a:rtimentur,innegotiarionctamcn,(Scmanuarijsoperibuscenfcntur admodum induRrij : fcd ncquein litcrarum cognitione cuiquam rc- gioni ccderc crcduntur . Habcnt cnim lcges fcriptas lun Impercto lio fimillimas, vtcxlibro qucmcorumlcgibus fcriptum apud In dos alfcruari audio , vidcri potefl. Vnam cx his lcgibus , cxcmpli gratia,profcram, qu.x eil . Non cfTc intcgrum viro, mulicrcm , cum quaviucntcmaritoadulteriumcommiferit,poflmaritimortcm, ma- trimoniofibiiiingcre. Inrelligoctiamapudcos dodrinacgradui,C5c pKcmiacfTe. Erudirijctiam viris, Regis,totiufquc rcgnimoderatio ncm committi . Scd ^?c in eorum pi«auris,viros c fuggcllu Icgentcs, 5cauditorcscircumadflantesconfpiccrclicet. Huc addc artcmty- pographicamtam vctuflamapudilloscfTc, vtomniumhominiimc- raoriam fupcret,5c fcmpcr vfurpatam apud eo> vcnfimilc fit .
Df ^uHmfmt I^hetoriu naturalis . Ca^, lltU
POrtqutm gcncratim di(5lum cft dc hisquar compctunt Rhcron". caenaturaji:rcliquumcfl vt ad abfolutiorcm cius imciligcn- ciam fubdiuidatur.
M
N
O
i
w J Perfc<J^am,5c # Impcrfc(f;iam,
Ti I iij^Lwi^>Pw^»^waiij|i.|iw<u I
Ptrfcaa;
Parsfecmda.
55
Q.
PcrfeiVa in fuo gcncrc vocatur iUa,qus: fita eft indcxteritatc qua dam, & rationc loquendi matura.accurata, & tcfta atquc natura ipfa omnibus orationis partibus cxornata, eac^ue fubtilitatc didata , tam ;n confuctudinc,<Sccoranierci)s: quam in fcriptis, vtomnisfufpicio affcclationfs , qux pleiunque odiofa cft,abfit ,
Imperfedaconfiftitin locutionc inepta,ruftica,(5cinurbana, qu8c!Qttibus licetaliasorationisparteshabeat, carcttamc di(pofitionc,<Scordinc ^P^fit^^J^ Sedpoteftexpoliri. ^^^^^^
^ Artc'
J lmitationc,<5e
c£"5Ccrcitationc.
Vtpoftca dcclarabimus.Nam vr ait Quin(a:itiariu$,Facultas oran di cofummarur magno !aborc,afsiduo ftudio, varia cxcrcitationc, re rii vfuiatquc expcrientia , recondita prudcntia, nSc confilio pracfenti.
Quidfit Bjjetorica artificialis ^p- quomoio diuidcitur, Cap, y.
RHetoricam artificialcm vocamu$,qux ftudio , & artc compara turropc regularum, & pracccptionum do^lorum virorum, quifucrunt infinitijtum Grxci,tumlatini, quicam defcrip- fcrunt,atquc tradidcrunt . Notandum hic cft , artcm excogitatam , inucntamquc cfTc, vt adtioncs naiuralcs perfc«5lum atquc folidum fi- ncmconfequcrcntur;Quod inomnibus rcbusccrnitur, vtartcca rentci rudc» fint, 6c imperfc<5lac qua acccdenrc pcrficiuntur. Sic qua uishomonarurahter aptusfitaddifccndum cudere aurum,argcn- tumquc,fcriberc,pingcrc,tcxcrc,fabricari , multaqj alia,artc taracn , vtditfiura cft, illaconfuroantur.Vndcarsreftcquidquamfaciendi, aut cognofccndi dicitur promptiiudorcx quo fa^lum cft, vtcum multacinnobi$fintopcrationes,atquc intcr fc diucrfae, quas rc^h cxcrccre non potcramus,plurc6 ad hoc inucntae fmt artcs.Itaquc hsec noftra diuidicar.
j Uri
ciamatoriain, ^ ratoriam .
con
Sc-
A:5 «]uKl fif.
Nc ordincm difpofitioncmcjj a vctcribus obfcruatam tcmcrc fuadamu$,admonitum volo,priorcin poft fuo loco traditura iri . cunda,quar eft orator)a,fubiet^as habet caufas, partesquc orationis , necnonoratorismunusquodinmoucndo potifsimum occupatur .
Diffcrunt
iia lic intcr oratorCjKhe torctu, Sc dc claraatoieni
Oi»t»ri« fc
cularis fc».
pu*
Lcd.jr.
Orator fpiri
ruiialiiquid
prxtcnJat.
hctoricA ChnflianA
Qundo r« uocin&datn
54
JDi^crunt aucein orator,*^ rhetor,.^ dcciamator.-lic, Orator cft, qui in iudicijs , vcl in concionibttsagit . Rhetor,qui Rhttoriccn profi- tctur. Dcclamaior,quiaut doccndialios,aut excrccndi fegranajfi- clam caufani agir,Yt in vcris caulis pollca pofsit orarc , quod dccla- marcdicitur. Qjiarc declamarccricfi£lothcraatccomponcrc.Hinc actioncs ipfx orationcs <3c dcclamanoncs vocaniur . Dincrunt & ora tor fpiritualu dc fccularis , vt habct Guil. Paris»m lib.de Rhct.diui- na,i^portcum Gab.oratorcnim fccularisfuaorationc 3craouere,Sc in partcm fuam iudiccm inclmarcintcndit:vt,fcilicct, pro partcfua iudicct sSc fcntcntiam ferat . Orator vcro fpintualis, pcr orationcm fua intcndit a malo aucrtcrc. ^ ad bonum induccrc, vt animas Chri- ftolucrifaciat,cum fitrcclzfidcidcfcnfor,ac dcbellator errorisrc» ius intcrcrt tSc bona doccrc, &mala dcdoccrc,atqim hoc opcrc fcrmo nisconciliarcaucrfjs, rcmilTos eri^crc, nefcicntibus quid agatur, quid cxpci^arc debcani,intimare . V bi autem beneualos,intcntos , docilcs,aut inucnerit, autipfefcccrit, cartera pcragcnda funi ficur caufa poftulat. Si doccndi funtquiaudiunt,narrationefac»cndum cft : fi tamcn indi^cat rcs de qua agitur, vt innotefcar. Vr aurem qu.T dubiafunt,cerfahant,documentisadhibitisranocinandum .Tl.fi ve- ro qui audiuni , monendi funt potius quam doccndi , vt in eo quod iamfciunt,agcndo non torpcant,& rcbusafTenfum accommndent, quas vcras clTefatentur, maioribusdiccndiviribusopuseft . Ibi ob- fccraiiones,&incrcpationes,concitationes,<Sc cocrcitiones , & qune- cunquc alia valent ad commoucndos animos.funt neccflTaria.Et hcc quidem cun»^a quac dixi,omncs fcre homincs in ijs , quac loqucndo agunt,facerc non quiefcunt. Scd cum alij faciant obtusc , dcfotmi- ter,frigidc:ali)acutc,ornate, vchcmenrer: illum ad hoc opus vndc agimu>>iam oportct acccdere,qui potell difputarc vcl dicerc fapicn- ter,ctiam fi nonpotcit cloqucntcr,vtprolicaudientibus:ctiam fi mi- nus prodcfrer,quam fi & eloqucntcr pofTct diccrc . Qj^ii vero affluit inlipicnti cloqucntia , tanto magis caucndus efl:,quanto magis ab eo m ijs quat audirc inutilc clhdelctftatur auditor, Ck cura, quoniam Ai- fcrtc diccrc audit,ctiain vcrc diccrc cxiUimat .
7. Poltt.c 4. Matcna ^l Cxr.,
BcfubiSlOt & tmterU R^ctoYices. dp. ^ f.
Eypericntia confiat, & Arifl. doccc , artcihaberealiqHsra ma- tcriam circa quam vcrfcntur . Arcis maccria cll , in quam om- «isarsSf eafacultasquarconficitur cx artc confcrrur. Vt fi Medicinar materiaiii dicamusclTc morbi)!. , nc vulncra , quod in his Medicina vcrfctur. ScdanimaducrtcnduiTi quod dcmatena Rhito
rictJ
Pars fecm-la.
H
Dup!ic5 effe huius ^irt.s
riccsQi»ind. variasrecenkt opinionessciiei tibus ali)seara oratio- f(&.t.i«ft,c. ncmclTcahjsargumeritaperruaiibilia, qncihones ciuiles aliis, alijs *»• totam vitam,alijspropieraliG[uam virtotem ,locum ciinEthycacar lignantibus. ticoncluditomnesrcsafi djcendum oratori fubie^as matcriam RhctorKeseiTe . Qjiod auvloritatc Socratis in Gorg, <St Phcdro,5c Ciceronisinhb. i. de inuentionc probare contcndit. Atquimatena.praftermirfis ahjsaiuilionibus 5c fubdiui(iombus,a PctroHifpano, dtalijsaddudis, inomniartcduplcxclt.
\ Propmcjua, dc
I Rcmota. Propinqua vel proxima , circa quam ipfa ars vcrfatur, vt h*gna ma- teria funt artishgnariar , fabrihs ferrum , quia circa hacctales artcs vcr fantur, vellargiusii visvtcx AngcloPohaanoc;>nigimus, vt Ar- chitc^tonicac , in omnibus quac funt xdificio vtiiia vcrfatur . Et cclatura auro , argcnto , acrc , ferro , opera cfficit . Altera, quac eft rcmota , qua ars quidcm indiget , non tamcn circa eam pro- ximaric vcrfatur.quopado arborcsmateria Xylurgicz, idcft,li- gnariar arti$,reraotatamcn , ferrum militans, lana tcxtoriac dicun- tur,quia (inehismateriac proximacnon conftant.Aducrtcctiameo- dcmmodo.uiRhctorica dupliccm eftc mareriam , alreram propin- quam vt fermoornatus, & clegans: quar tribus dicendi generibus contincruralteram auteni remotam,nempc rcs omncs ornatc diccn- dar quiacircatalcs verfatur.Mareria iraquc oratori ecclefiafticoad Y')?'^^*^^* *
jj rin.Ji iX o clebalt.niate
dicendumlubiecra duplcx clt* rcmota, oc proxima , remota pa- ^^^ «luplex.
ictlatifsimc, ita vtquidquidcx phi ofophis,poeris, hiftoricis,orato-
toribus cx omni fcripiorum generc cxccrpi poteft ad viilitatcm po-
puli»idtotum eccleiiafticooratori, tanquam propriumabalijs vfur-
patu,fubijciatur Proxima uero matena cft, omnis propofitio catho
lica* iiicclli^emiac» dc falun populoru accomodata.Quxinclu^itur.
vHonefto,
In<Vnli,
/«ScDeleaabili.
HoBcfhjm fiedcf5nimuj, virtutis decorcm , qwi cum vtilitatc , ita
cftconinnftus, vtfcpararincqueat. RomanafEloquentiac patcrfic
ipfumdcfinit: Eonum honeftumcftillud,quod fua vhios attrahit:
^ fua dignitatc nos allicit ad fui amorcm.Et dicitur honefturr,quafi
honoris ftatufoid cft,bonura pcr fe, vel propter fc diligibile: aut lim-
pliciTer,licut cft Deus,aut fecunduro quid, vt funt virrutcs j quia dc
fcipfishatentvndedefidcrentur. Etpraccipucrcperitur in virtu-
ribus mfufis fccundum D. Tho. vndc <Sc Sapicn. d'citur , vencrunt
aiitcmmihiomniabonaparitcr cum illa, fcilicet,fapientia infufa ,
I 5c innuracrabilis honcftas . Vtilc cft illud, quod non proptcr fe fcd
' propter
Honeftum.
Sap.1.7.
Vtile ^ii prioQo.
DeleAabilc Arir.i.Rher.
Tota an di»
cdi «fuonan
tur.
5«
%hetoriCA Chrifian*
Confirnia-' tiO'itk ywdi fuRiamur.
proptcr aliqucm fincm confcqucndum.cft appctibile, vt potio ama- ra iiifirmo, vcl vt B. fcribit Ambrofius, cii quod confcrt ad uitam x- tcrnam . Dclcclabilc,fccundum Gcrfoncm , cft motns aninx con- furgcns fx apprchcnhoncobictSli per madum conucnicntis. Scd hoc intcrcrt intcr alias artc$,cxccpta Dialcclica, & cloqucntia : quod cztcrar tcrc artes mtra fuos fincs con fiftunt fingulac : bcncdiccrc au- tcm,quodclt,fcicntcr,<Scperitc,(Scornatcdiccrc,non habetdcfini- tam aliquam re2,ioncm,cuius tcrminis Scpta tcncatur . Omnia quar- cunqncinbo.uinum difccptationcm cadcrc pofiuntjbcnc funtci diccnda.qui hoc fc poffc profitcturjaut cloqucntiar iiomcn idinqu " dum «ft : Ck fic cota diccndi ars diuiditur •
£
r CSubie^a, P Apphcati»
cationcs.
SuT>i'c^aqaTpTeriquc Iocos,fc« tcrminos appelfant in Tnjucf fum font nouem,Deus, Angclus,coclum , homo, imaginatio,fcnfus> vis vcgetandi,clcnuntatiua,5c inftrumcntatiua . Dicuntur fubic^a vel materia,quia dc ijsprincipalitcr loquimur:aut quiaabijsfumu- turcorifirmationcs;» & confutationcj. Nc tamcn modo, longoftu- diofostencamfcrmonejfuinunturabomnibus his fvbic^ia confir- mationcs*
^ Aa^enticc, ^ Similiter, ik cExcmpli caufa. Auclcnticc , quia runquam nifi quod vcrum & au AentfcBm eft dcbci ab oratorc catholico proponi (vt laiius infcrius patcbit) vrcdo fimilitudinc,<Scrxcmplo,vtaitcntiorcsrcddat auditores, 0<c excuct illorumincntcmadinquircndummyfteriacxcmplo Cbrillj, cjuiau Cfir ft'i3^o <5toritatibus, fimilitudinibus»(lk.cxcmplisdocebat,
modu duCc-' bac.
v.r-i
De ixplieationt primifMbudi,f(ili€ety de Dt9, Cap. y U,
LJcu» ur-i w-^ F.usduplicitcrcftfubic<^nm, velrationcDcitatis, vcl ratio- H iotauuic j I iieinfiniti:rationc Deitaiistohus Thcologia? fubicclum clfi
ij.ititi>jali' i ' rationeinfii)itipotelt eile fubie<^ualicuius fcicnti^ crcatae: quiic» racio ypj^j^pne inpr^femiaadducimusDeumfubiccluni cilcquoDc 2 m! '^J^!" » us vcius includitur: >Sc en^nn Idola, <:k poetarum Dij , faccrdotes ^
'-iUJilfUtiu.
poetarum JL/i; , laccraotes <N princjpes . Ad cuius probati ^nem , audontas harc , Dij cftis *Sc filij cxcriri omnes, infupcr fimilitudines «Sc fignificantia excinpla pro- ponifoUnt. Verumenitnuero vbide rebuimaximis ac iubiimibuj)
fonten-
K
Pdrsfecurjda .
5 7j
EfTcn rialia.
quoniod ■' agcndua,.
tet inpf«cii-
catif.
I Jb.T.J.4. q.l.& Car«i. came. Itb. J.
Prar<?icata
eflentiilia qu££nt»
contcndcnclameft,hocparcc,humilitcr, & religiofe ticn debctJDe rel^u Qjiamplurima huiusrci cxempla extant apudD. Dionyfium lib. blm.i^t» decliuinisnominibus. Atin huiusdmini {ubie«Sli confidcrationc, omniatanquam ciusinftrumcntarcfercndafuntDeo, itatamcn , vt ipfc iitfinis, principium, &mcdium, atquc ipli foli fubijciantur omnia,cuiusDonita$patebitinprardicatis. Qj.i2C numero funt no- ucm; 6onitas,Magnitudo,Duratio,Poteftas,fapientia,voIuntas,vir tus,vcritas,gloria. Prxdicataeam ob rein dicunturquia aliquo mo dodefubicctis prardicantur. Vidc Gab. c^ui & ponit regulas de prardicationc terminorumin diuinis; quas li vidcrc placct, t.imad ipfum quam ad D. Bona. tc rcmittimuSi di in cnplici iuu: djfieretia. r EfTentialia . <CaufaIia,& «Finalia. ::>*;; iiii: EirentialiaquiJem funt quaf recun(}um natufam dcDcodfcun- rur,ipfique foli efientialiter conueniunt.Confideraturqi tria harc di- (fla,TheoIogicc,Phifice,& iMathcmaticc. Suntqj illa,vtordincpro- ccdamus: Bonitas,magnitudo,duratio. Qjix fic connciluntur, Thcologice. Phificc. Alatheinatice.
Boniras rPater rEfTcntJa "rPun<5lu$ Magnitudo ^ Filius -? Eftc < Explicatio.1. fluxus 1 ce Duratio CSps.S. cExiftctia CpmaRetiapucliimagno Vt autem vnitaspoteftatccftomnis numerus : ica pundus omnis qaantitas. Atquc, vtpundusnon poteft fe cxplicare fine effluxu in magnitudinem. Itabonitasnificommunicetur» cum bonum fic fui ipfius diifufiuuin . Duratio autem.habet fe , vt perfeuerantia : nc imagincmur illum fluxum infinJtum. Sicut bonitas ctiam eft principium & tcrminusomnisappctitus; Itabonitasdiuina.eli: cau fanoftri efic^^cbonicfTepcrmodum voIuntatis,non naturs, Ok ne- ccfsitatis. H*ec autem caufa non ponit cffectum ftatim cum eft. Nambonitascft difpofitio caufje.in quantumcaufa, 6c proximaad acium.ln quantum vero eft difpofino o;er.cralis , in qua confiftit ve Itigij ratio>dicu rcfpedum ad finem . tt eft duplcx . \ Pcrmancns,<5c / Fluens. Pcrmanctis cft, vniufcuiufqj rei fecudum fe: vt quando Demoncs funiboni. Fluens vcro cft,vtquam habet vna rcs relpeclu altenus ; viboniiashom!niscrgaDeum,homincs,arbores ■Si.c, Magnitudoin diuinisfecundum vfum fan<^orum,vt Gab. & Aliacenfibfcribuni, quandc^qiaccipitur vtcl^mere abfolutum,ficut fspientia, perfcclio. Ht ficnullomododiitinguitur ab efTentia, &. illomodo perlorisrdi- cuntura-qualcsproptcr cflennam vnam in eis. Etficut omnium
H
P^^
no-
Bona.T <i.i ^ub . 11.
J8
7{h etoricA ChriFltan
d
ptrrfonarum cil vna ellcntia.itt & vna raagnitudo.Et ficut patcr non crtformahtcrcirentia: ita ncccft fonnaliter magnitudo:5c ficpater- nitas cx fc fiuc formaliter, nccellarcjualis ncc inxqualis filiaiionij fcd tantum ratione ciTcntisr : qux eil eadcm vtricjuc,paternitati,fci- licet.C^ filiarioni . Alio modoaccipiturmagniiudopro omni rcali- tace pofitiua,fiuc abfoluta,fiuc rclanua . Ifto modopatemitas c\ fc, ;5cformalitcr,ellqupcdam magnitudo,ficut ex fe.cftquacdam entitas realiter,<Sccxfc clt perfecta,C>c pcrfeftior omni creaturaj eiquccxlc repugnatomnis imperfcclio. Magnitudo vcro coramuiiiter fum-
N
pta,clt quadruplex . \ Mohs / Virtutis
\ Perfeucrantiar» 5c / Succefsionis.
^tcrnitasilei ct dnritioj »"ij;eli ditfc ra.nc.
MoliscnproprwrcbuS corporahbus . Virtutiseft facultatum 5c
viru n.Perfcucranriac vcl conftantiap crt eorum qux noii crefcunt,
nccdefcrefcunt,vt cocli. Succefsionis vero nuncupatur quxmutabi
hs JcfucccfsiuacrtjVthoTiinis, animalium. Daratio,vt notat Gab.
fignificat rem duratem connoran lo fuccefsioncm in ip(a re durantc:
vcl in alia cocxillentc actu uel poteniia . Omnis autcm fucccfsio cft
rcahtcr motus>(icigituromnisduratio indudit motum qu« priino
tcmporcmcnfuratur. Differuntramcn duratio Angcli , <Sc rtcrnt
nitas Dei : Hxccnim initio caret, iUa vcro non fic . Itcm aricrnitai
Dci eft fimplicerimmutabihSjsScquantum addurationcm &quancii
ad durantcm . Duracio Angeli eft vtroq; modo inutabihs: quia An
gclus non poteft durarc cum pofsit anihilari : dc durans potcft mu-
tari de cognitione in cogninoncm : ^ dc affc£tionc in affcwlionem .
Sicctiam diffcrunt elTc,forc,fuiirc in Argclo &.Dco, quia Angcluj
poteft fuiffc, & ncc eiTc^ncc forerpoteft c(rc,5c ncc fumc , ncc fore:fi
pracfcntiinftanti crearetur, dcineodem anihilaretur . Poteftforc,
(^k ncccffc,nccfuiffe:non ficDeus qui ncceffario coexiftit cuilibet
differcntiac tcmporis ncc potcft non cffcaut non fuiffc , aut non fo-
rcrtamcn acccrnitas non cft aliqnid inhaerens Deo: nec duratio eft ah-
qmdinhacrcnsAngelo. Etficduratiotripertitur,
r Aeicrnam In < Aeuiternam, Sc C Tcmporalem. Acrcmaroli Deo, 5cnulliahj congruit. Aeuitcriia eomni quar pnncipiumhabent <5cfinccarcnt,vt Angcli. Tcmporalcm vcro co run qu.cpriricipium, Ck fincin habcnt,xqualitcrcuiuimoritur ho- mo paritcr Ck fcruus,clephai, dc canis .
Trxdicatd €tiujilia tjud fint •
Cap, yiit.
H«
r
R
Pars fecunda.
Mathcmatice.
Puncluin.
Linea,
.' uperficies.
5^1
Hlsficprarlibamtranrruncfum nobi» cftad prardicata cauialja , qux funt : Potcfta$, iapicncu > sSc voluntas . Qj4x fic cxpli- cantur.
Thcologicc. Phiflcc.
cPoicftas* rPatcr. cMens. Ctufaha. < Sapicntia. < Vcrbum. < Mundus. C Voiuntaj. C Amor. «Nexus.
CumpotcUascommunjterrumpta,rihil aliud fitt^uani for:itudo corporaljs,vcl quam gradus vcl emincntia fccularis:notandum,quod tam in bono,quam in malo,licctiion vno codeirquc modo in fciptu ra inucniatur,dc qua in pr^fcntia nihil ad nos.Poteftas vcro diuina, dc quatangitur,cftadmirabilis, quia poteftas ciu$, poteftas aetcrna , quarnon aufcretur, <Sc rcgnum eiu» quod non corrumpctur; Ncque Danieff. loco coarctatur, dc qua fumma vcritas in cuangelio loquitur dicens: Datacftmihi omnispotcrtaiin coclo, 5c intcrra. Tcrminonon li- M«tt, it. mitatur, vtcft apud Zacha. Loquctur paccm gcntibus, <k poteftas cius a mari . Tcmporc ctiam non antiquatur , quia PoteHas cius po tcftasstcrna. Laborc non fatigatur vtDcipara virgocanr: lofcfc- cirpotcntiam in brachiofuo, difperfit fuperbos, *5cc. Ipfc folus i2;i- tur cft potcns, Ck idco cft timcndus,amandus,honoraiidu5 «Sc frcquen tandus . Alihtes cnim in cxcrcitu dc potcntiori faciunt fibi ducem, apcs in alucario,ccrui tranfiiuri fluuium , porcntiorcm, & fortiorem conftituunt fibi rcgcm,<St illum fequuntur, Elephantcs infupcrfor- ti, (Scpotcnti arbori quando dormiunt innituntur. Dcifucccntor Dauid:hancdiuinamdcfidcrabat potentiam:diccns . Excitapotcn- tiam tuam 5c veni . Kabet cnim fingularitatcm magnam . Ac pnniu quidcm illa partitioa Thcologis tradita, confenfum fcic omnium rneruit,in qua po?cfta$,fiuc vt ipfi dicunt,Potentia,duplex cft. \ Abfoluta,& i Ordinaria.
Sed quoniam brcuis cfTc cupio,illud ftatim ctiarr poncndum eft , diuinarpotcnriacdcfcriptionemcftcduplicem. Nam dc generalcm quandam intell'gimus, quar quoniaralcge nullactiam naturali con- iringitur a Thcologis abfoluta vocatur . Et aliam huic fubicclam , quar fped^at in rcrum ordincm pr^finitum,ideoquc potentiam appel laniorQinatam . Atquiilla fuperiordefiniri folct circa cas resquas cfTc non repuer?t,quarucnon implicantcontradnftioncmi ficcnim loquuntur . Q^nar autcm potcnna ordinaria fubie«S^a illi priori quafi ^cncricft,camdefiniunicircaea,qua:c(re poflunt falua lcgeftatu- tifqucdiuinis: vcldic primamcflc,quaDeusoperatur abfquc mc- diocaufarum fecundarum. Secunda,quxex caufisfecundisprocc (\\x\n rebus vcr6,etiampotcftasinuenitur. Nam aliaeft .
H
Natu-
63
1{JoetoricA ChrifltanA
rNaturalis,
< Lcgitima,5c
^Violcnta.
Naturalis eilin orruiibus,vtpotcntiamans e^ fubttiergere ntues.
Lcgitima elhquando id poffumus quod lurc non prohibemur. Vio-
T.c.Ecde. lcnta cfl:,vt li quis virtutibus ^ viribusabutatur. Sapientia fccun-
S:ipicncia du ^1^^ Ly ram >!>c do>Slorcs eft duplex : Prima, diuina (iue incrcata.Sc-
plcx. cunda,crcata,vtefHiumana & Angelica. Sapicntia verodiuinadu-
pliciteraccipitur. Vnomodo cfTcnrialitcr , <5c fic fapicntia in Dco
idemcft,quode(rcntia. Alio modojPerfonalitcr <5c propric dicitur
fapientiagcnita: «Sceftidcm quod vcrbumdiuinum , k perconfc-
qucnsellHlij Dci proprium fcuattributum vcl appropnatum: ficut
. ^ . atcributum patnsellpotentia. Vnde , fecundum Cardi. iUe tcrmi- <].7. 1... 'J-jj^^^^fgpjgj^fij pgj.f,.fjjfj^p^^5g{:^^^^,j^,j^y5g^^j^jl2l,j, Cgj fumprus cu
additoeftpcrfonalis; vt fapientia Genita, quodpatct; quiaiicut fi- lius ellapatrctkpcrpatrcin : ficcll fapiens ab ipfo & per ipfum, qux eftfapientia ingenita,& ficutdiclum eftdcfilio, ita pariformi- Ari{lr Iib ^^'' ^^'^ ^^ ilUm propofitioncm potclt dici dc Spiritu Sanclo . Sapi- Meuplii. cntia vero crcata.eltcognitioprimarum , & altifsimarum caufarum. Vel fecundum Alpharabium . hb.de diuifionc phi!ofophiae,Eft fci- cntia fempitcrnorum . Cum fit rerum diuinarum & humanarum fcientia cognitioqucrquarcaufa cuiufq; rei fit: cx quo fit,vt diuina imitetur: humanaomnia virtutc infcriora ducat. Vndc fapientia qua formahtcr fapicntcs fumus : cfl quacdam participatio diuinar fa- pientiT.quar Dcuseft . SccundumD. Tho.ii.q.i^.Omnisfapien- tiacftfcicntia,inquamtumc{t dc conclufionibus: fcd djffcrt a c^te- risfcientijs inquantum eft dc principijs.Sapicntia ctiam differt a fcic tia,quiafapientiaellrerum diuinarum cognitio . Scicntiaucro hu- manarum . Quarc Aug. ait. Sapientiaeft incontcmplationc afccr- Sapietiatjio ,.,jijj fcicntiaucr6inoccupationctcmporahum.Idcm,hacceflfa- rat a rcieua. P^^"^'*'^ ^ lcienux rccta diltinaio : vt ad fapientiam pertineat, aeter
ii.Coiint.ij. narum rcrumcognitio intellcctualis.Ad fcientiamucro,tcporahum hb.de Tnni. rerQ cognitio rationahs.Tum ctia diuina fapicntia eft primo & pcr fe fapientiaucriDei.Q^iarcarcanorii Dciconfcius, ait, clcgitDcus ftultautfapientesconfunderct: & infirmamundi clegitDcus, utco fundat fortia: (& ignobiha m undi, vSc contemptibiha clegit Dcus,&ca quae non funt, uteaqua?funtdcftrucrct; utnon glorictur omnis ca ro in confpci^ucius: Et fapicntia cftemanatioclaritudinisomnipo hli i.Rhet. ^^"f*5Dci;dc cftimagobonitatiscius. Voluntascft appctitus boni cumrationefccundum Arift. & uoluntas complcia non crtnifide poGibili:quod cft bonum uolenti. lithaccuoluntasquscdam clt. Increata,<Sc diuina,uel
I Creata,
Tho. i.j.q,
B
Pars fecunda .
61
Creata,(5chumana. Voluntas diuinn quandoque accipitur pr^pric pro d.uini elTcn- tiarquaDeus vultaliquidfieri velnon^'ficri, 5ctuncoftcndit diui nuiM bcncplacifumf quodnoneltaliudquamDcus volcns, vtdi cic Cardi. Alio raodo impropne : tropice vcl mcthaphorice pro ali- quo habcntc aliquo niodo ordincm ad diuinam voluntatcm, (Sc fup ponit tunc non pro benc placito vcl voluntate Dei , fcd pro aliquo aiio : quod cft cius fignum, 6c fecundum hoc communitcr diftingui lur in voluntatcm bcnc placiti & voluntatcm figni, unde clcgantif- fimc Gab. dicit:quod voluntasdiuinaertconcors «Scmutua charitas fiuc diie£lio : ^amormcundus &mucuu$communispatri 6c filio 5cfpirituifan£lo. Nccplus diftinguiturabcffentiadiuinacommu ni tribus pcrfonis , quam effcntia a fe ipfa : fcd funt idcra omnibus modis . Diuma hxc voluntas fola cft prima rcgula omnis iuftitix & c6 quod vulc aliquid fien lultii cfl ficrirSc co quod vult aliquid non ificri, no crt luflum fieri.VoluntasDci diucrfimodcaccipiturin fcri D ptura. Magirter cnim dicit.facrafcripturadc voliitatc Dei vanjsmo disloquiconfucuit: vnde voluntascius non cftdiucrfafcdlocutio, qniadiucrfanominc voluntatisaccipit. Nam ciusuoluntas vcrc & propricdicitur, qu.Tinipfo eft^iScipfiuscfTentia cft,Et bacc vnacft; necinu;tipiicitatcm rccipit. Diftinguitamenfolctin voluKtatciHi
\ Bcncplaciii, <3€
/ Signi . Illa diiplcx eft,fc:hcet, antccedcns Sc confcquens . I-Tarc quima- plex,fcihcet, prohibitio,prarceptio, confilium, imp^ccio, huco- pcratio , permiflio , hoc eft , ille terminus , voluncasj, aliquando ide cft , quod prohibitio, quandoque idem fignificat quod prarceptum. Qne diftindio non cft rcrum , fed huius vocabuh voluntas , fecun- dumdiuerfas fuas fignificationes, quibus accipiturin fcriptura . Et propric accipicndo vocabulum , voluntas , dicit folum voluntatem bcncplaciti,confequcntcm. Vndc, inccgcrnmusphilofophus Boet. colophoncra his apponcns , dicic , cfte duo pnncipia a<fiuum huma- norum , vidclicet , voluntatcm .Sc poteftatem. Quibus fapientia mc diat,fincquaduoaliaomnino videntur coecamfiintcrcedatiuraen fapientiz.
Finaliapr^iicataqudpiit» Cap. IX*
HAftcnusdc duobusprardicatis,fcilicet, cfrcntialibus 5c caufa libus,pro ingcni j t Sc ft ylli noftri tenuitatc dcprompfim us,rc iiquu modo cft, vt dc prafdicatis finalibus dicaious.Qjuae funt virtu$,V€rius, ^ gloria. Explicanturquc.
q.i.j.ar.«.li.Tj
lz3t.69.Si
q.i.lib.i.&i. 31. q.i.Ub.i'
Lib.Ld.4J. c.j-.
li. dc Mh*
i
Th
eo«
:4i
^{Jjetoriix ChrifliArtM
Thcolosjicc Virtuj, rPater.
r V irtuj, r l-^ater. r 1 otentja. r t(
■intli». V Vcritti, ^Filius. -<A^uf. ^D
cGlona. t Spiritu$fan£V. C Ncxus, «C
Phificc Maihcmaacf, Fotentfa. r Centruni • iimctcr* Spiricusran£V. C Ncxus, f Circulut. Vbicunquc alicuiuj virtutismcntio facicnda cft, ftatim nobiioc- currcrcdcbctconrrariumciusmcxccflu vcl dcfcdu: li fcaccommo- dcl. Virtuscftprincipiumomniiopcrationjjifccundum phificos&. omnci : Habctquc fymbolum maximum cum potcitia.ita vt vnum proahoplcruncjucponatur. Tamcn.cum virtuicommunitcrfum- pta,nihil ahud lit,c|uam qu^dam incntis difpofitio,qua men rationi confcntit t & Dco confonat Ck obcdit, pofTumus diccrc quod virtui fccundum fuas diucrfis coditioncs a diucrfis diucrfimodc dcfinitur. Kt fic dicit Philofophus quod virtus c(t habjtus voluntarius.co quod jnmcdioduarum mahtiarum confillit. A.ug latinorum ihcologoru mcnto patcr,in hb.de fpintu & anima,dicit, quod uirtus e{l habitus mcntUDcncconftjtutar. Etciiam apcrra vocc afTerit virtutcm cflc bonam mcntis quah'tatcm,qua rcclc viuitur , cua ncmo malc vtitur, quamDcus in Mobis finc nobis opcratur. Aducrtcndum iamcn>quod vinuj aniiquiius folum pcr fortitudincm fumcbarur . Ei fccundum hocuidcturloqui fcnpturajnam vbi agitdc uirrutc commun.i r, Tidctur intclhgcre de potcntia,5c fortitudincTcl vigorc. ln prarfcn- t'a vcr6,ihcoh)gica virtus ahjs dimifsis partitionibus fica (Jirfonc dcfcribiturjcfthabitusaDcofoloinfufufcclcuai shberum arbitriij, id cft, rationisaut bonitatis,aut utriufcji facu tatem ad Dt uin immc- diatc obic<5liue Cklaudabihtcrattingcndum. Qj^iod duphcitcrac- cipitur uno modo i}nctc,i!k fictrcircquiruntur ci>ndmonc$. Prima quod rcfpiciai Dcura proprimo &principah obic£lo.Seciida, quoci habcat vcritttcm pro pnma regula aftuum fuorum.ad quoi inc inat- & non rcgulam aliquam adquifitam humanitui , puta prudcn tiam . Tertia quod immcdiatc a Dco infundatur ficut acaufa cf- ficientc.Harum conditionum primar.fpicit obicclum . Sccundarc gulam dircctuiam . Tcrtia caufam ctncientcra . lllo modo fidcs , fpc$,charitasaclquifitar non funt,quiadcficit tcrtiaconditio. Sccun- domodoaccipitur virtus thcologica largc , pro virtute rjfpiciente Dcumpro obieclopnncipah, innitcnsprimar vcritati tanquam re- gular fiucfitaDco infufa, fiucnaturahtcradquifira.Et ficfidcs,fpcs, likcharitas , tdquifitx rcfpcvlu Dci vt obie^i primi Ckpnncipahs funt virtutestheologicr . Pcrprimascnim duas conditioncs virtus ihcologicafufficicnter diftinguituramorali: quia moralis non ha- betDcumproobicilo primo:Iicct habcrc poflctDcum profinc. Simihrermoralis innititur rcgulaehumana-, fciliccr.prudcntix fiue rcdx rationi naturali . Theolo2;ica vero, vcntari diuinc. Tdeo cnini
fides
M
N
ParsfecundM. ^l
fic!c$crcdit,quiaDeusrcuclauit. Idcofpet delidcrattquialicclefi- deriindumcueDcusrcuelauit. Siccharita$diligit:quit ficdiligc- re Deus prxcipit ; Habitus vcro harum virtutum thcologicarum fn pcinaturalcs(vtfcribitCa dijfuntnobu ntceflarij dc poicntiaDci ordinacaad confequcndum bcatitudinem :& hoc prircife tcnttur propterfidem, & fanctorumautloritatem. Ft fecundum cundem, obiecta virtiitum thologicarum immcdiata funt complexa. Nam obiedum fidci clhhoc compkxum, omne reuelatum a Deo eft veru co modo quo rcuclatur a Deo . Obiedum autcm fpci cft,quod bei- ntudo eftnobisconfcrcndaaDeo proptcr mcrita. Obic^^um au- tcm charitatis cft,hoc complcxum : Deui cft d>ligendu$: &omnc quod Deus vult diligi a nobis charuatiuc . Et vt idem dicit Aliaccn. hcctDeusIitobiedummcdiatumcuiunibetvirtutistheologicarrta- mcn hoc complexum cft immcdiatum obie^tum fpei , fcihcct, vifio <5cfruJtiodiuina,ritiebeatitudocrt homini confcrcndapropterme- rita. Quod credo fic eflc intvlligcndum (inquit Cardi.)quod bcati- tudohominiconferctur,fi fecundum legcm Dci mcritoricoperctur, Non autcm omnc» virtutes ( inquit Gerfon ) theologicas & diuinas nominamui: fed casdumtaxat.qua: adDcuniimmcdiatc dirigunt, fcilicct, fidcm fp-m , Jc charuatem. Fidcs ("fecundum lacobum dc Valcntia) eft quardam virtus thcoogicadcfuper infufa : qua mens clcuata ^cconfortatacrcdit Jc aftentitrcbusfupcrnaturahbui, &no vifis . Charitas eft, qua uoluntas cleuaturad intel igendii Dcu fuper omnia. Spc$ vcr6,quacontemptistcrrenis,fpiritualiabona >Sc inmfi biliaappetuntur, ek expc<S;iantur . In hoininibus enim, uirtutes funt quidamriuulic f(nite diuiiiargratiar procedentcs, (5cf!.mpcrterram animar diffundentc$,ipfam fpintuahtcr irngantcs, atque boni$ ope- ribustsrcundante». Natura gencratresinformcs.fcd diucrfis poftca difpofitionibus,(!k altcrationibusipfaspcrficit, vtpatetdc corpore , quod diuerfi$ complemcntis 6c luuamentis organizaturrfic vcrc ani m<i,dcfc informis (Sc fine virtute Sc gratia eft, & idco neccffceft quodhabiius<Scdiftoofitiencsvirtutiscideraimprimantur,pcrqua$ m cfTc fuo corporali fiuc morali compleatur &c. Tantar cnim cxceU lentix cft mrtus quod Socrates apud Platoncro fatetur fe non pofic cara definire . Venta*, vt lux in omnibus rebus fcdem pofuit ; habet feaatcmquodammodo,quafi vtfinis fapientiar:quiaomneftudiura 6t propur ucnUtctB . Q^iar quidamtriplexeft. r T heo'ogica fiue caihohca, ^Phvfica, c £i Ethica.
^.f«i.«.»ii.
p.t.ie Tlt« J
fp ir.anjjoar-f oll.>.
11
iiuid ftt Thologtca veritas.
Cap, X.
Theo-
0.1'^ inrcrip
tuns fa.i^i» nonrcpcrifi
tUt lUOTlO-
'i> diducen
64
T\hetoricA ChriflianA
THeolo2;ict cft, vcritaj fidci cuiuj contrarifi eft harrclis . Eft icacj; ncccflari* viacori adxrcrnam falutciu habcndam, hoc cft, vc- ritas thcalogica cft, vcritas cuius nocitia adh^fiua Beccflaria cft adfalutcm explicitc vc)jmplicitc habcnti vfum rationii <Sc cam ap pr^hcndcnti: vtomnes veritatesin canonc Bibliorum contcnt^ fut veritates theologicx , ^ fufficit ad falutcm ca crcdcrc iroplicttc ; fi cut omnia rcueJata in gcnerc a Deo in fenfu pcr Spiritum Santflum intcnto. Itemomnispropofitio fcu veritas formata vcl formabilis <le Dco vcl etiam de crcaruris : vc rcferuntur ad Dcum fccundum ra- tioncmgubcrnationis, crcationis, confcruationis, iuftificatioms, rc dcmptionis, rcmunerationis, «Sc fimiliaquxconfideranturin 7 heo logia : vt paffioncs fubiccli , dicuniur ventatcs theologicar . £tiam aliquae vcntatcsfunt naiurahtcr notae: vt Deus efl bonus, viucfS, fapiens. Aliacfupernaturalitcr cognitac & tantum credit.T: vi Dcus elltrinus<3c vnus: Deuseft incarnatus. Veritascatholica efl,veriras TCuelataaDeo in fe vel fuo antecedeiitc pertincns ad rcligionem . Diciturreuelata a Deo, quia vcritashumano ingcnio adquifitaptr demonftrationcm fcilicct , vcl cxpciiennam : non dicitur veritas ca tholica , quia omnis vcritas catholica efl: articulusfidei. Fidts autem jion inniiiturcuidcntiaf naturali , fcd diuirarrcuelationi . Dicuur jn fc ,propter veritatesfacri canonis Bibliorum : qure omncsimme- diatc hucfecundum fc fcriptoribuscius funtrcutlatap. Ipfi enim fucrc calamus fcribar, id efl.Spiritus San^i velocitcr fcribcntis . Di- citur, vclinfuoanteccdente,proptcr veritates, quar cx co«tertis in Biblijs poflunt dcdaci , vci inferri , jn confequentia ncccflaria, vt cfl illa Deus efl vcrus honio ex anima rationali & humana carn c fubfiflens ; qux fub hac vcrborum forma non habetur in fcriptura : fed cx eis potcft dcduci in confequcntia neccfTaria . Dicitur ad reli- gionemperttncns, propter vcritates religioncm fiuc pictatem ron refpicicntes, quac non dicunturueritates catholicac quamuisfuennt a Dcorcuclat^. Pcrtinctautcm adrcligionem quidquidad pieta tcm , id cfl , Dci cultum aui ad finem bcantudinis confequendaf or dinatur. Exquofequitur, quodmult^ vcritatcs qujc in fcri. tura canonicanonhabcntur; neccxcisfolisdeducipoflunt in confequc tuneccflariafunteatholicar. Patttpnmum, dehis quacab Apofto lispcrfucccdcntiumrclationcm uel fcriptLras fidclium fidc disnai sd nospcrucnerunt ; ik lamcn lictt in fcriptura canonica non cc nti- ncantur, harc Apoflolispcr Spiicum Santtum rcutlata (aquod< <^i funt omnem ueriiatcm) non dubitatur . Patct «Sf dc his qua- ex prc mifuscoairumptoaliquo ucrociiidentiar, ucl certc dcducipcllui t. Pp.ieteliamtcrtio, dchisueriiaiibus,qua:ali)S fidelibusa Dco re 'j uelaia-cfle fufficientcr oflcndwnur. Patet <^quart6,de hisqua ab
EccKfia
Pars fecmd.t.
65
Ecclefia uniuerfali uccredendaaccepca runr, qux fupponitur in h de errare non polTe: cuius fidem dcficere no poiTe oraiio Chnlli or. fide Pctri, & eius promilTa afsiftentia ufque in finem feculi certa rcc diderunt. Patetdemum qumt6,de ueritatibus a generalibus cocilijs, & Romanis Pontificlbus rice determinatis . PLtc enim omnia , uel reuelata funt , uel ex folis reuelatis funt dedufta ; uel ex reuelatis, cx illis uetitatibus certiscoaflumptis, nequealjuddeterminatrite con cilium, uel Romanus Pontifex . H.tc Gab. Veritas catholica, vt tra- diditGerfon eft ueritas habita per diuinam reuelationem immediate vel mediateexphcite inpropria forma ucrborum : uel imphcitein propria <Sc certac ^nfequentia. Qux abfque omni approbatione Ecckfi^c ex natura rti funt immutabjles & niimutabihter uera?. vn- de funt jtnmutabilitcr cathohcs reputandx ficut haprefes abfque omni reproLati )nefunt harefesputandx &c. Huiuscatholicse veri tatis contrariuii diciturhxrcfis, quiaut dicuntD. Hieron. & Oc- cam: haerefiseltdogm.i falfum fidei ortodox:Ecotranum,idefl:,error cjntranuscachchcs ueriirati.Ellautcmomnisherefis dogmafalfum: fiue erfor,5cnon€ conUvrfo.Omnis enmi h^refis,aitHiero.in epift. ad Gaiacperuerfum dogma habet. Dogma autemperuerfum , e(l dogmafalfum: fednonomne dogmafalfumeft hsrefis. Dicicur , fi- dei orchodoxae contrarium quo excludunturomnesahj crroresfi- dei orchodoxe non contranj : ficut error in rebus naturalibus de quibus fides catholica nihil contrarium afferit : ut funt errores de ui oc numero elementorum , de motu,de efeclu,& ordme fiderum , de figura coeli,de generibus & natuns animahum,frutecum, lapidum, fontium,montium,&caeteris huiufmodi ; quorum (ludio phifici in- fudarunt:<Scquorumfcientiaadreligionem nonpertinet, dequibus B. Aug.loquitur.Errores in his,*Sc fi falfa fint dogmata , non hx refcs funt dicendi . Ex hac definitione fequitur, quod error in fide non ideo efl: hxrefis quia ab Ecclefia damnatusjfed quia^fidei contrarius . Vnde haerefesab Ecclefia damnaca?, priufquam damnarcnrurfueriit haerefes.Determinatioauce Ecclefiaenon racitpropofitionem prius veram,e{re falfam;nec prius falfam, effe ueram » Sed quia uera efl: , Ecclefiaapprobat:autfi falfa reprobat, ^ condemnat . Si materiam hanclatiuscupisuidereuide noflr.Tc rehgionis decus Patrem Ilde- phonfumdeCaftroaduerfushxrefcs. Ethaecde Theologica ueri- tate pro nunc dicla fufficiant .
Matt. v!t d
:o. Luc. 2-.*
D. ?i.
p.x Chriiki
proui:fsio!ie
EccLlii d.fi
cere non po
tell.
In 4.d. 15. q.
a.ar.i.p.i.
Veriiates ca thr.lice ex naturarei luMt injura- biliter vers. Gab.!ib.5.d. ij.q. vn. ar. Vdub 5. lib. z. dialo, p.i.c.<?. Dogma fal- fum, & herc lis qiiomo- do dilerant.
De Vhifica & ^ethiea rtritatihus.
Cap. xr.
PHy fica ueritas cft rei intelle«flaf ad intclleftum adaptatio,fecun dum Philofophi defcriptionem, Jt hoc dupliciteri unomod*
Ul ^-on
Ia'Enchi.c.8 Error in fi- de non eft ha:refis quia ab Fcclefia danatus fed quiafidei c6 trarius. Gab.in ^.d. ir.q.i, Lib.i c.«.
4 Act.c M.
^.deconrol prof.3.
66
^hetoricA Chriflmm
ut conliilcns in quadam rci ad intelle^um adcquatione , cuiufmodi e(l veritJs intcUcdiis. Alio modo pro voluntate manifeftandi fc ex- teriusin fignis «& opcribusiuxtaiudiciumrationis fccundum qucm moduni loquiturdc veritate philofophus. Veritasad fimihtudinem priivii modi didain Deo differtfecundum rationem intelhgcndia mlbtiaquamuisidcm iintre; fcddidaad (imilitudinemmodi fecu- di m Dcopcrtinctadrationcm iulHtiac. Eftenim voluntas confor- mandi opcra fua ad luftiti^ rationem feu regula , quae regula e(l ve- rifas prima modo dicta , quac prior eft fecundum rationem intelligc- d\ quam mifericordia j c(^ enim cius regularquod non cll: de veritatc fecundomododi(fta 5cc. Etvcritasrci dupliciter accipitur vnomo- do vtrefertad exiftentiam rei. Alio modo ad efficacjam. Ver»ras cxi(tcnti;v e(t,cum res habet quicquid ad eius efleniiam pcrtinet. Ve ricasefrtcientiacc(l,cum reshabet effe45lum fuum adqutin ordinata eft : quomodo homo carensrationis vfu, aut non viuensfecundum rationem,dicitur non elTe verus homo.fed beftia, vt vult Boet. quod transformatum vicijshominem a^Pimare non pofsis. Aethica dcuiij virtuseft,quxcon(i(titin operatione: Sa ficdicimusquempiani verc dcuotum 3c hypocntam fi<^e & homines falfos .
Deglorii,^ eius diuifwne.
Cap. X l U
P
R3rtereaquardo(5lifsimc &elegantsifsime ReuerendifsimusD. Hiero. Odorio cpifcopus Silenfis in fuo hbro de gloria tra»Sta -*• uit. Q^ii intercacterostama claret cloquentia,6c clegantia, vt putares Ciceronem loqui, quoniam ipfe fcribit eiegantifsime, ad quem tcremircimus.Gloriaeft,finalisdele<!;iatio vbi appctitus vniuf cuiufque quicfcit >Sc illa fimilitcr currit per omnia fubicwla fecundu^ q fuosgradus,5c eftcriplex.
rTheologica. •<Phyfica,5c CHumana. Ex illo priori gcnere c(l illa gloria artcrnajqiiar cft omnibus fan«flis In epift. ad bcatitudo & finis ad que omnes laboramus; vel fecundii D. Ambro. V b ficun^^^^'^'*^^^'*''^"^^'^**^^'^ j^ujp Gerfon ipfam definicns fecun- iioploiiar. jdumnominjs inierj^retaiionem dicitelTc , quafi claram cum laude Gloru quid, vel honorc notitiarn . Eft autem honor , cxhibitio reucrentix in fi- gnum virtutisj foli autem Dco honor «Sc virtus, &per confequcns glona,cui & folidebetur cxhibitiofuprcmac reuereniiaejinfignum virtutis infinitx . Gloria, vita 2ererna,beatitudo, vifio clara , Sk frui tio fequens illam claram yifioncm,omnibus modis idem funt . Vita xterna dicitur a partc poft,n6 a parte ante. D.Bona.diCit Gloria clTe
in intellc-'
(ic.
Tarsfecmda.
^l
H
in intellc»£lu , & voluntat. Scotus tanicntenet,qu6dnullushabit!.is clt fimul & femcl in intcllcdu & in voluntate ; fed cam principali- tcrcoUocatin voluntatc qua tenetur Dcus per amorcm amicitiac; fedhocthcologisdifputandiirelinquitur. Phyiica eft fummi boni fruitio, &fuaj naturxtriumphusj vtgloriagrauiiicftperucniflead ccntrum , Icuium ad fummum , arborum perucnilTc ad frudu . Hu- Gala.c.^.a, i mana eft fccundum propofitum hominum diucrfa pro qua omnes la boramus dceftquodammodoftimulus virtutis, Vndc Pau. fi fpi- ritu viuimas;fpiritu «Scambulemus. Noncfficiamur inanisglorix cupidi, inuiccmprouocantes» inuiccminuidcntes . Quifquis ex dc Ify<i'lit>.i.c?e tenorc iam mclior cfte cc^pit , caucat dc acceptis cxtoUi virtutibus , *""'° bono, negrauiuspcr vanamgloriam corruat, quampriuspcrlapfum viti- orum lacebat . Non cft tanti gaudij cxcclfa tencrc , quanti meroris elldecxcclfis c 'rruere, nec tantam gloriam fcqui poft viiHioriam, quanram ignominiaiTipoftruinain , QjJumbene viuitur caucndii cft valdeVncmensdefpciliscaftcrisdcgloria fingularitaiibus cleuc- tur . Vqnitas vanitatum & omnia vanitas. Hunc verficulum ait D. Chryf. Hom y. Si faperent qui in potentia vcrfantur , in parietibus omnibus 3c lu veftibus fuis fcriberent , in foro , in domo , in ianuis > ny .n^rcflibus , <^ ante omnia in confcicntijsfuiSjVt fempcr cum ocu Ifscerncrenr) *St corde fentirent.
Df explicithntftcundifubit^i , fcilicet > dc jlngeh Cap, XII L
IN fcripturis facris Angclus aliquandogcncralcm fubit fignificati oncm, vninerfosbcatoscomplcclarurjfpiritus, ficuc, cum venc ritfiliushominist&omncsangcliciuscumco. Aliquando par- ticularem afcifcitfignificationcm,ficutaput Pctrum ; Profcdus eft, inquit, Chriftus in coclum fubic^lis fibi angelis, & poteftaribus. Idco inpraefcntiaangeluscftfubie(Slumquo intelliguntur fpiritus ad imaginem Dci fz3:i , in quibus diuina imago relucet ; & non fo- lumangeli veri, &boni, verum etiam diaboli & angclimyftici , vt Angeli pacis amarc flebant . Et dicitur tripliciter . rOfficio, <Djgnitate, 5c cNatura. Officioeftqu'1ibct nunriusmiftusa Deo ad h^mines proprcr ali- quamyflenaimplenda : vndc Malach. Ecce cgomiitoangclu ineu, idcft, loannem Baptiftam ,hi non cruntpoft iudicium quia dcficf- enthomires. Chriftus ctiam vocr^turmagm confijijangclus, vr^lub *^" a:ig'''is cumgladio.Gencf. Vcncrunttresangth ad Abrahan^ . Hincin ra^^oncdicirur , lu* 1 1 ac perfcrr» per manus r;?ii£^i angeli
Angelusquo tuplicitcr di catur, ira.jj.«.7.
I
tui
?,Sl.t.
Anpeli o''^- cio polliudi 'ir' nocrtir, 3.D Z4.&18.
a.i.
68
^ljetoricA ChriHianA
Cliriftuj eft ponntcx & adiiocatus .' Malach. i-c 6i.
Lib.i.cv
Angelorum Hierarchio; trcs.
Dan. 7.C.10. Apoc.j.c.ii.
Cceli accep- tio mulci- pkx.
Lcft.tf^.
tiii , id eft , Chifti : per illius manus oramus pcrferri facrificiuni , vt Deo patri fit acceptum . Quia ipfc cft pontifex & aduocatus noller: dt apparet continue vultui Deiad interpellandum pro nobis &c. Dif^nitate , & elt facerdos confccrans corpus Chrifti ; labia enim fa- cerdotum cuftodiunt fcientiam, «Sc legem requirent ex ore eius: quia Angelus domini exercituum eft . Natura , & hcet fit, non offici) an f^elusfecundumuocisproprietatem (ut uult Greg.) accipitur tamcn ut dicit fubltantiam fiue naturam angehcam . Et hxc pro nunc dida fufficiant . Nam fi cupis mmutim rem exphcare poteris a dcfinitio- ne angelorum a D. Damafceno addu«Sla mcipere . Hic tamen nota a- gelorum hieravchias ternas: <3f cuiufhbet hierarchiac choros etiam ternos. Dehisprofundusillc <3cexercitatusin diuinisDionyfius:& tota facra fcriptura ubique plena eft uberrime : 6c ui comprehendan tur tibi typum proponimus .
Summa Media Infimahicrarchia
rCherubin c Domimationes rVirtutes
-? Seraphin < Principatus < Arcangeli
CThroni <-Poteftates CAngeh.
In angelorum confideratione atendcndendum eft ad facihtitu ap- prehenfionis & maiorem uel minorem perfedionem . Dcjnde,ad mnltitudinem, &magnitudniem: immofecundum omnia prrcdi- camenta confiderandi funt . Nam milha miUium miniikabant ei, 5c decies miUia cemtena miUia affiftcbant ei . Si hanc raateriam late ui derecupis vide Gerfonem '3cD.Bona.in 2.
Dt explicatione tertij fubieSi , fcilicet, de cceb . Cap. XIIIL
COelum eft fubicflu quo intcUiguntur omnes fpherac & cho- ri fteUarum fpirituum Sc angeloruro : & vt oninia alia fubie- dapoftuntconfiderari vel naturahter vel myftice,ita etiam ccelum : ut cum dicimus coeh enarrant gloriam Dei , id eft , Apofto h , & fecundum illud coclum mihi fedes , & anima iufti fedes cft fa picntiae. Anim^itaqueiufta? &fan<flicoelumdicunrur. IdcoHu- go in coelo maxime Deus habitare dicitur , quamuis fit vbiqj : quia pcr coelos intelliguntur angcli , & hommesiufti, in quibus maxirac Deus habitat . Vnde Aug. Pater nofter qui cs in coehs exponit , id cft, in fanii^is «Sc iuftis . Vidc dc hoc latius Gab. Habetfe coelum vel y \ Principalcpropofitum, vcl / Acccfforium .
Primum , vtcum diciturde coelo fimplicitcr: vbi latus campus patet Aftronomis &phiIofophisnaturahbus. Acccflorium vtcum dicendum eft de motu , de lumine , influentia , fato, tempore ,vcrc,
zftacc
K
M
N
Parsfecunda .
o
69
seftate, aeceiroricnobisfemperinhisoccurht coelum, omnia refere do ad caufas coeli > naturas animalium , fertilitatem terr.x , mores ho- minum,(3c his iimiha ; ut columbam addicimus Veneri, picii Marti. Oportetautemin hoc fubiecloriiemmilTe eorum qu.T fcripferunt aftronomi de coelo , <5c gencrales habere diuifiones coeli , 6c rerre cir culorum, fignorum, temporum, & myftice recordari ahquando, (Sc eorum quac poetac fabulantur de coelo .
R
Vt explicatione quartifubie^i fcilicet de homine, Cap. X ^.
HOmo,eft fubie^lum ih qtio animantia omnia fibi fubiet^a ik faperiora quam inferiora confiderari pofiunt .j; Ideo Micro- cofmi nomcnclaturara accepit ; quia infignis ille humani ge- neris conditor, hominem quafi alterum plafmauit mundum haben- temparticipationes (Scconiundiones cum omnibus rebus mundi. Hominisconfiderationeselicimus,fumcntesprincipiumarnuItipli- d eius acceptione , quas ponit Gab. uel ab eius conditione j quia de hrao terrae eft conditus,fecundum corpus, & hoc ideo, fecundum ali quof , ne ipfe eleuaretur in fuperbiam , fed nominis & conciirionis memor,fuperciIium inftarpauonis fquahdospedes confiderantispo neret, negratiam Deihumilibus promiflam perderet. Quoniam Deus fuperbis refiftit,humilibus autem dat gratiam . Item ut homo inftrueretur quxque uitia cauere . Vnde Ijcet corpus humanum fit compofitum ex quatuorelementis , tamen in eo pr^doniinatar ele- mentum, nonignis, fedterrae ^nehomoeffet nimis iracundus, uel accenfus ad nocendum proximo,nec elementum aeris, ne prardomi- nareturin eouentus uana?gloriap,ambitionis,fuperbi3e, tSthuiufmo- di . Nec elementum aqux , ne prxdominaretur in eo fluxus luxu- riae,&carnalisuo]uptatis. Deinde,homoeftanimal rationalemor- tale: & hoc fecundum philofophos ; fecundum theologos , eft crea- jtura rationalis ad imaginem & fimihtudinem Dei fa«fla , & ad beati- tudinemaetcrnamordinata. Imaginem Dei, Aug. ait, pertineread naturam animae,non quod eius fubftantiae fitcuiusDeus, fedquod rationahs , quod intelledlualis fada eft a Deo : fimilitudinem uero , ad opus iuftitia?,iuxta illud fancli eftote,quia ego fan^lus fum . Non defunt,qui hoc quod dicluin eft , homintm creatum ad imagi- nem Dei , referant ad dominatum traditum homini a Deo . Verum D. Paulus hanc controuerfiam '^dirimit , cum ait , Re- nouamini in fpiritu .'mentis ueftrae , 8c induite nouum homi- ncm , qai fecundum Deum crcatus eft in iuftitia . £t idern , nduiftis nouum hominera , qui renouatur ad agnitionem
i 6c ima-
Homo cup I
qiicrocoi- tnus dicitur.
lacobi-^.b 6
:.T.oriu:i:
Homo quid fit fecuhdu phil.&iheo.
l.lib. ».
i.Pctri.y.c.8
^jetoricA ChriHiariA
<Swimagincm eiusqui creauitillum . Etlicct hoinohabeatlibcrum arbitrium ( vt fcnbit Gab. ) ita vtquantum adinteriorcs voluntatis adusuiolcntari non pofsitpcr potcntiam creatam . £(l tamen in-^ conftans &citomobilis <Scm vtranquepartem vcrtibilisr&poftpri mi hominis peccatum proniorad malum ; multa^ue habet inclinan- tiaadlapfum. Inter quac numerantur imperceptibilcs demonum ''falutemhominumimpcdiremolicntium) doli &fTaadcs: quorum nulla quics in tentando . Circumeunt enim tanquani leoncs rugicn- tcsquaercntcsqucmdcuorent. Vnde,difficiie cft homini viuercfi- ncpcccato,niugratiaDeiadiuuetur,Aug.eniin con;raPelagi,,pro- bat,quodtaliterfuittotanatura humana huecaroin Adamcorrupta & fauciata,fomitcpcccati;quad nullus homo cxtali natura viciataa primis parcntibus pcr libidmoram generationem traduifla potelt vi- tarepcccatum,necpotcftfacerebonum, necimplerediuin.aprsecep- ia,nifi talisnatura fic corrupta,pcr gratiam Chrifti fanctur.Id quod Traft.j.c.» [<3calijsteftimonijs probat lacobus de Valentia. Pr ijrter hodium regu.4,proL jgjpyj.^|^pgjy5^^afiugj.faqu.T homini acadunt.indjgcthomo aug? « DtTAnpclica^»*^* cuftodia & pracfidio . Indiget auicni ad quatuor in gtncre ( vt crga homi- ait D. Bona. poll Alcx.) fcilicet, ad perficiendu in graiiaj ad prxfer- nt» cuito«!ia.'uationcm a culpa,ad rcfurgcndum a noxaperpetrata.cka facmorum multipHcipluraliiatccommittcnda . Nam iii profe£lu impcditur, adcafumimpcUitur,inlapfudetinetur, (Scad vlteriora commiiten- dapcccatiadmifsipondercaggrauatur: & ad cullodiain cuiuflibet viatoris deputatur Angelusbonus a principio natiuitatis; vt,ortendit Magifter.rationes congruitatis tam cx parte Dei , quam ex paite ho *^'"-^*^'***J* jnmisadditS. Bona. Necdeferithomincm Angelus quamdiu per **"*'* mancthicin vita,tanquampcdagogusquidam <Bc paftoraduitam d
Homofisni- rigcndam . Homo pro maioripartc in fcriptutaintelligitur Adam, ficat Adicdcumiotafuapoftcntatc . Vbi quando in fcriptura poniturfilius totapofteri-jhominuni vel filij hominum , inteUiguntur filij Adam. Adam. "te. iautcm non dicitur fihus hominis , nec fiHus hominum ; quia
non fuit 8;enitus ab hominc fed a Dco formatus . Ideo dicitur filius Dci pcrcrcationcm,5c non pcr generationem, & cxteri filij ho minum,quia a viro & mulierc . Scd Chriftus filius homjnis dicitur, . quiaafolaMariahomincgcncratur. Confidcratur etiam hoino,vt ' brcuiusagamus,velfccundumanimam,velfecundumcorpus. Cor- pus ortum habet ex feminc , quod quidcm eft excrcmcntum vltimi alimcnti,fanguinis,fciIicet,vtphilofophitraduni.Cuiquidem feini ni cll etiam permiftus fcu acr cx cordc per arrerias proccdcrs, vr me dici tradaur,quod vSc in feilionibus corponshumani euidcntifsimc confpicitur.Anima vcroiudicioDei cx nihilo crcatur, dJcinfundi- tur foniato in vtero corpori habctcjue . j
Intclledum
Homoetqui bus conitcc.
X
K
Varsfecmda.
7'
rlnteiledum r Gapitc cDeo
-^ Vttam A. •< Cardc A. -5 Goelo
< Appetitum CRcnibus ^Elcmcntis.
' Confidcraturcorpusfe-cuiidummcmbra. Pnncipalia,velminus principalia. PrmGipaliafuntquatuor,ccrcbrum,cor,hcpar, Rencs, Minuj vcro pnncipaha conddcrcmus ibi fccundura loa. Valucrde hb. 2.Anaromcsc.4i.&hb.i,c.38.0fla 224. NcruoSi Vcnas, Artc- rias,Mufculos409. Ghordas,Ljgamcnta,Vcntres.
De homincoponetprxtcrea conliderarc omnia prardicamchta, vtlcciindum corpus & animam ,magnitudincm» genus, virtutcs, opera,labores,pairiam,:etatcs, Harmoniam compofirionis, & ucfti- meurorum habiium '. Deinde fecundum hnguas,artificia,confuetu dincsidona natur^c pecuharia . Nulla infupcr actas hominis pcculia- ribusfibi vacat vjrcutibus. Idco ncc fingularibus mi^ri;s <k cala- micatibus. Oportet ctiam homincm confidcrarc myfticc>vtqui homines eraiit tempore gratix 1 temporc legis % 6c qualcs m prophc- tis frequentcr legimus .
Hominitco» (idcrad**
Dc ex.
:pliCAtione quititi & fexti fubicni fcilicet de imaginatiu$ ^fenfttiuo. Cnf. XV U
B
IMaginatiuum cft fubie<^um quo intelliguntur animalia perfc- cliora in quibusapparenciudiciafenfuu;ii intcriorumrvt in ca- nibus memoria,inouibusdifcretio,in vulpcfiaus & his fimilia. Differ.ntix animahum quas canfiderare oportet funt;Terreftria,dc quibus OUCS& bouesinfuper Cxpecora campi. Aquatilia, vrpices maris,tk quae perambulant femitas maris . Volatiha,vt uolucrcsccc- li sScauespennataf ; Igneaut Phafnix:qui fe igni reuiuificat,& Py% raufta , quod animal uiuit in fornacibus Cypri Plin, & falamandra (ecundum aliquos . Amphibia qux uiuunt in aqua & tcrra , ut ra- n2c,phoc.T,anates,anfcres,caftorcs>crocodrilli. Senfitiuum cft fubic- I dum quo intelhguntur animalia,in quibus non apparcnt iudicia fenfuum interiorum,utfunt ucrmcs, mufcac, talpx, «^chisfimiha, quxdicimusanimalia impcrfcda. Vnumquodquc tamcn in fuo gcnere potcft demonftran pcrfcctura . vidit cnim Deus cunda qux tccerac (Bc crant ualde bona.
Dt explicationefeptimi ^ otiauifuhieUiScilicet.ie regetatiuo & tlementatiHO . Cap. X y H*
VEgcratiuumfubquo intelhguntur omnia quar animantur: anima vegetatiua ^ partes earum , vt funt arborcs, Herbac,
ftm i 11 a.
FToBnlnisco- fiikratio Hy
ihcx.
Animalium differenii» .
Lib« ri.c.jtf.
Gen.t,
3J-
7^
^hetOTiCA Chrijliam
femina, flores, lucus ,gramma, etiamiigna mortua, cortices, foc- num, cordum , poma , dc caeteri frudus omnes . Hic nota applica- tionem ad medicinas (implices , nihil eil enim adeo paruum, adeoqi vilequodnonplurimumcommodihabeat; de quomultafe offerat oratori . Et de fummisad infiina : & ab imis ad fumma afcendcre <Sc defcendcre per gradus caufarura oratorem oportct . Salomon difpu tauir fuper lignis a cedro,quac eft in libano, vsque adlhyfTopum quac egreditur de pariete, <Sc difTeruit de lumemis , & volucribus, & repti libus (St pifcibu: . Omnia vegetatiua funt morti obnoxia , & fe ha- bent vtpropofitumprincipaie: vtjdumdicenduni eft de balfamo, vel vt accefTorium.vt curn de arboribus Italiac,vel Indiac . Herbas di cimus,quaecunqenonhgnitant, feuJigna producunt. Frutices qui non excrefcunt ad iuQam menfuram arboris . Plantac funt fecundae &fteriles. Plantaefttriplex.domeftica, hortenfis,fylueftiis. Plan -D tarumquaedamfunt mafcul^e, quae citms puUulant: quaedam vero foeminap,quae maiora folia emittunt. Elementatiuum eft,fub quo inteiligunturquatuorelementa fimplicia principaliter, 6c quse cx illiscompofita funt:ita vtfenfu & vitacareant. In elemeiins cor- (ideran^ur gradus vt funt fimplex compoGtio,mixtio, digeftio, & fi- lusrvt a(5lio,pafsio»quies,motus . Elementa vcro alia perfe^la alia im perfe*^a. Perfe£ta,vtexmetallis,aurum (Sc argentuni, Exanimali- bus grefsibilibus , homo. Ex vo]atilibus,aquila . Imperfecla, vt plu- bum,Talpa,vermes,<Scfimilia,fecundumgradus fuos . Sunque ad omnegenuscaufarumaccommoda^vtlatius deiftis, & alijs, vbide tribus caufarum generibus agcmus,traclabuntur .
Pc explicatione nonifubie&i,fcilicet, de inflrumenta' tiuo. Cap. xyilU
SVb inftrumentatiuo intelliguntur omniainftrumcnta quae vni cuique in fua operaiione inferuirepoflunt: funtque in tnplici differentia»
Naturalia. Artificialia, 5c Moralia. Naturalia funt, vbi res utitur partibus fibi cognatis.aut aliquibus extra fe,quae natura in vfum aliquem formauit : ut oculi ad uiden dum , pcdesadarabulandum . Item Angelos,coflum ,homines, in ftruinenta Dci, equum,afinum,bouem,inftrumeiita hominis.Artifi- cialia quae abariificioaut in luftna rebus infcruiuntad earumopc- rationes.ut malieum ad tundcndum ,forpitem ad fcindendum,& fecunm adfecandum. Moralia funtilla,cjuibus morcsj.ollros,com-
I ~~ poniniWS
Parsfecmda .
li
poniinus, Hc corngimus,aut dcprauamus j vt vfrrutes & vitia. Sic lu [ ftitia efl: inftrumentum quo luftus agit iufte ; iniuftitja, quo iniufte. | Inftrumcntanaturaiia, <5c artificialiafic fe habent, vt 6cad bonum &admalumiilis vtamur.Moraiia vero proprie, auttanrum inbo-j num fi funt virtutes , aut tantum in malum h funt vitia, vfum fui no bisprae^bent.-quanquam cltquaedam cognatio vitiorum cura virtu tibus : vt cum dicimus fupv rboSmagnificos,tcmerarios forrcs , lcues facilcs, adulatores comcs: Timidoshumiles, ignauos mitts,Garru- los,eloqucntcs,prodigosliberalcs, auaro5frugi, pertinaces conitan te$. VndeilludPoctae.
"Et malafunt vicina bonis : errorefub iUo Tro vitiQ rirtus crimina l£pe tutit .
Siib inateria fubicdla tandem comprachenduntur etiam omnia prxdicamema accidentium,vSc omnia accidetia totiu* mundi dc hoc. \ Principaliter, vel / Acccflorie .
Princfpaliter vt cura abfolute dicendum cft de fecuri , vcl dc pa- tcrnitate,vcldeiuftitja,veldeingratitudinc, &ficraanendum cft fub inftrumento. Acceftorie vtcum dicendum cft dc calore ignis , nara caloracciditelcmento,quod eftignis :ficdicendum demanfue tudinc Dauidis , luftitia Traiani . Accidenseft id , quod non habcti Act-y^j^ ,,^ efrcperfefcdinalio.Cuiuspracdicamentafuntnouem, vtcolligitur ^t. ex Arift. videlicet: Quantitas,quaIitas,adaliquid,a£lio, Pafsio,Sj tus,habitus,vbi,quando. Vtrunque,fcilicet,inftrumentum, ckacci dens, omnibuscaufarum gcncribusapplicaripoflunt, vtcxemplis demonftrabimus. Applicarur enim quantitas, vt cii laudamus Plato ne ab humeris latis, & a praecordijs magnis. Quahtas, vt cil laudamus Salomonisfapietiam.Ad aIiquid,vtcumlaudamusPaulr Ck difcipu iorum Chriftido(5lrina. A<5lio,vtcum recenfcmus Dauidis opera, 6c rcs geftas . Pafsio, vt cum laudamus lob, vel Thobiam , a patien- tia, & laborum tolcrantia . Siius, vt cum laudamus Sanfonen"» a fym metriamembrorum. Habitus,notaturin vcihbusludith, Abigail, *x in pallio Diogcnis. VbijVt in confidcrationc patriac, peregrinatio num filiorum Ifrael,Iofephi , & Platonis in Siciliam (Scc. Qjiando , idcrt, quotempore tahs claruit, quamundiirtate, quidnoaitunc accidit . Plura excmpla colligc ex biblijs , vt , de Goliath, <Sc de S. loaime Baptiftarcui crat vc^iis de pilis camclorum , (Sc Zona pellicca circalumboscius. Vnicuiqueautcm praedicamentoabfolutecon- fiderato^pofl^untapplicari omniaaliapraedicamcnta,vt cum dicimus albedincm magnam , aut adlionem fortcm , JEt no:a ita procedi per vitia . Elegantcr enim laudamus viiloremjfi prius laudaraus vidii. Et fimile cft de vitupcrio . Quampluriraa funt cxempla,coaceruat3
inhb.l
EKcmph n©
1. R eg. 17.
K
i74
%fjetor'tCA Chnfliam
M
inlib.fie Rhciorica Ecdefiaftica Reuerendifsimi panterque piennf fiini D. Aug. Valcri) Epifcopi Veroncnfis . Q,uare deiplisfuperfe- dcndum duxi .
Nunc ucro poft fupradie^a , agendum nobis videtur, de caufis ip-
Caufa qiiid fius Rhetoricesarrii j Caufas vero vocamiis propriein Rhetorica,lo-
m Rhcco cutionem,orationem,comraunKationcm,qu^ fcripto,aut uiua uoce,
coran alijshabetur ludicibus,uelauditoribus, vt in iribunali foro,
autconcioneprxdicantium,uel cum quibus negotiamur, tScagimus,
tainpra^fennbus,quamabfentibus. Cuiuspartes funtfubfcquentes.
DS dupUcigenere partium FjjLtorices. Cap. X IX.
PLurimi maximicjue oratores,conrtituerunt dup'ices Rhetoricx partesalias. Princjpales, alias A; ;i.us principales.
Pr.ncipales, feu efientiales quxidcm funt, eft ipfa compofitio, filum ^ quali arciiiteclura oracionis. His enini d*.ficient)bu3, omnis gratia , »Sc virtus dicendi non ahter quam s-dificium (ine fundamendo corruetjorationisque nomen amittit. Parantur utpo ftea dr>cebimu3 labore,'5c vfu, ^ vfqueadeo concionatori , uel ora- tori.iilis opusefl.-vt fi una foladcfit, non minor dcformiras ui^c pro ficifcatur,quam in corporebrachio vel pcdibus deminufocernitur Alix funt minus principales , quasad fequema reijcicnais , vbi cas non omnino effe necerrariasinteiligemus . Cum igirur omiMS fer- moquo voluntatcm nortram enunciamus , atque j^egotia agimus, InecellariohabeatjiSc verba,& res, rerum ipfarum clhnuentio, ver- borum clocutio,cuius auxilio animi fenfa , & inaenta cxprimimus . Vtraquc ncceire efl habeat difpofitionem. omnia adiuuante memo riacompraehenduntur. Verumha?ccun<fla perficit pronunciatio . NecefTaria igitur efl oratori,harum quinquc pattium notitia .
Departibus T\jKtorices &feorft4»t de inutntiBne. Cap. X X.
PArtes Rhetoricesvtfupcriori capitc diuifimus funt dupliccs, fi'bftantialesfcu eflcntiales , quse & prmcipalcs dicuntur , & q accidentales quae minusprincipales vocantur. Subitantialcs r-lnuentio. Sunt. ^ Difpofitio. \ Memoria, &
<Elocutio. / Pronunciatio.
Inuentio cft,anteccdens,rolers,^ accurata excogitatio rcrum vc- rarum,autvcrifimi!ium,qu3ecaufain probabilem rcddunt . Latius haecpatct caeterisp.iftibjs Rhecoricac, qua cognita,id quod tft caput infcribcndo 5c orandotcnetur. Hincvnrato loquendimodo, elc- gantcr fcribcntes,vcl dicentcs, inuenic» di virtuicplurimum valerc folcmusdiccre. Inhoctamcn concionarori elaborandum,vt qucm
ipfe
N
Cici. lib.de inucQUone
Tarsfecundai
V
R
ipfepium aflfcv^um intra fe legendo concepcrit.inauditorumani- mosdicendotranfmittat . Siquid autem interlegendum offendc- rit, quod ipfum magisafficiat, ibipcdem figat , ^ cum animo fuo verfet atq ue tra£let,nec oblatam pij affedus occafionem vacuao» abi re finet. £a ucro omnia,qu3e uellegcndo vcl meditandomucnerir, brcuifsimein cartuladefcribatrquo videlicctinprofpc»^u cunda, quacinucnerit,habeat:vtcommodioraexillis eligere, «Scin ordincm redigcrc pofsit . Conftat igitur bxc,Exordio, Narratione,Egrefsio- ne,Diuifionc,confirmationc,confutatione,<5c conclufione: quas fin- gulatim fuo tempore,locoque explicabuntur . Sed quia cxcogitarc , (Scinucnircamplamdiccndi materiam fi cius rc«Sle vtcndimodum ignorcsnonmagisfruciuofum cft, quam xdium formam & a^difica tioncm animo concipere, finc rfiateria ex qua conficias . Ideo curan- dum eft vt inueniamus res.
j TriUes. \Meliorcs.
/ lucundas. 7 Efficaciores.
Triftcs vt fi proponat loqui dc miferia omniu tribulationu copia: (Sc inopia confolationis;quando multifarie quis patitur 6c a neminc releuatur.tunc uoce lugubri,ac uultu dtmilfo proferat fic.Occupa- tio magna creata eft omnibus hominibus:& iugum grauc fuper filios Adamra diQ exitus de ventrc matriseorum: vfquein diem fepul turae in matrem omnium , Item,Quis det oculis meis fontcm lachry marum : vt fleam miferabilcm humanx conditionis ingreffum : cul- pabilem huraan:? conuerfationis progre{Ium;damnabileni humanae diffolationisegreffum;confidcrauerim igitur cum lachrymisde quo fadus cfthomo,quidfaciathomo, quid fa^flurus fit homo. Sanede terra formatus cllhomo: conceptus in culpa j Natus ad pocnam . Agit praua quac nonlicent; turpiaquaenon decent. VanaqUcX no expediunt. Itemproponensillud Dauidicum . Peccator uidebit (Scirafcetur dentibusfuisfremet & tabefcet: Defideriumpeccato- rumpenbit. Etloquens dcp^nis Inferni & damnatorum vkc. Etli- cet trilbtia inter omnes animac pafsiones maxirnc corpori nocct:quia m merore animi deijcitur Spiritus,ac Spiritus trifiis exficet ofia: ni- nlominus eft ncccffavia, quia vt inquit Aug.leticiaatquetnrticia quafi cibus dulcis & amarus eftajiirai . Proponat timendam a-tcr- nam p?nam:timendum illum horribilem ludicij diem;timendosaut potiushorrcndos cruciatuslnferni : horribi.'em diem ludicij propo- nens. Dauid.verba proferet : Deus manifefie venict. Deus ipfe, & non filcbit:ignis ante ipfum pr.Tibit,^: tempeffas uahda; aduoca- bitcoelum defurfum,(Sctcrra difceracrcpopulum fuum : &omnes, nullahabita nobiIitatis,aut fcientia? ratione, ftnbimus antc eiustri- bunal. Vbi eum,quem patrem mifencorcfia? noluimus agnofcere.
Tnuentio
bus pjiti conftat.
but
K
rum
75
^hetoricA ChriHiariA
iuftum iudicem cxpericniur . Dicat iuxta ifl quod fcriptum rcliquit B. Aug. futurum flttum, ^v llridorem dentium,ululatum, &lamcn tationem, dk tardam poenitcntiam.-quando moucbuntur fundamcn- ta montium, Ok ardcbit terra,vfque ad Inferos deorfum: quando( tc- fte Apoftolorum principc ) coeli ardentes folucntur , elementa ignis ardore tabefcenr:quando(vt faIuatornofterait)etiam virtutes coslo- rum moucbuntunquando fol obfcurabitur jluna non dabitlumen fuum,3c itellaccadcntde coelo. ORcndct deinceps , nihil inferno cfTc pofTe horribilius,horribilem tiXc priuationcm uifionis Dei : illu cfTelacum (Ine mcnfura , profundum fine profundo, plcnum ar- 'dore, 6c fetorc intollerabili : nullum efTe ordinem , horrorem xter- S.Tho. fupcr num , nuUam fpem boni, nullam mali fug^m . lucundas : Vl (i lo- int.c.g^. quatur deglori;rmagnitudinequamfan«ih habcnt. Et quo modo fit,intcnfa, cxtenfa,actcrna,perfccla,<Scintegi^. Proferatcum iocun- ditatc . Eft autem iucunditasgaudium ad cxteriora adtoprorum- pensrvtalioscxcitetadGaudcndum.Vtliprofcrat illud Baruch iij. Aug.inloan. q \(^2iQ\ qya magna eft domus Dei?(Sc ingens locus poncfsionis eius: fuaTpailo^rt niagnuscll <Sc no habet j[inem,excclfus<Scimmenfus. Ibihymnidici Angeloru chori.Ibi focietas ciuiii fu^ ernorum.Ibi dulcis folcmnitas a peregrinationc huius trifti laborc reddcuntium . Ibi feftiiiitas fiBC finc : acternitas (inc labe : fcrenias line nube . Ibi quidquid amabi- turaderit:necdcfiderabiturquod non adcrit: omne quod ibicric & quodcft:bonumcrit: & fummusDeusfumraum bonum crit: omninobeatifsimum. Icafemperforecertumerit; Ibi vacabimus, Ang. lib i».'& uidebimus. uidebimus (Scamabimus. Amabimus&laudabimus de ciut. cffc quod erit infinc fmcfinc. Quiodibi prjeparauitDcus dihgcn- tibus fc : fide non capitur , fpc non attingjtur: Charitatc non apprc- henditur: Dclidcria (!kuotatranfgrcditur: acquiri potcft : jclbmari nonpotefl:. Item illud Chryf, dc reparationc lapfi . NuUaeritin futuro difcordia:fedcun£taconfona, cunfta conuenicntia.Omniii cnim fanclorum crit vna concordia . Nullus ibi diaboli mctus, nullse infidiae demonum . Terra gehcnnas : procul mors ncquc corporis ncc anima? : fcd immortalitatis muncrc mctus uterquc rcfolutus.In tucrc c^tum non folum cx hominibus:fed cx Aiigclisatquc Archan gclis; Tronis.&dommationibus,principibu5,acpotcftatibusconuo catum . Dc regc autcm,qui horum racdius rcfidet diccrc vox nulla fufficit . EfFugit omnem fcrmoncm , atq; omncm fenfum humanae mcntis cxccdit decus iHud: ilia pulchritudo^illa uirtU5,ilia gloria,illa uiagnificeJitia . Itera illud Grcg. Tcraporalis vita,acicmae vitae com- paratamorscft diccnda potius quamuita. Ipfc eniui quotidianus defcduscorruptionis, quidefi aliudquam quicdam prolixitasmor^ tis ? Qj.iar autcm lingua dicerc, vcl quis intcllct^us caperc fufficit :
B
Parsfecunda.
D
c
77
illa fupcrnx ciuitatis quanta fintgaudia Angeloruni choris interef- fe, cum beatifsiiuiis fpintibus gloriac conditoris afsiftere.-pracfentem Oci vultum ceraere,mcircum fcriptum lumen vidcrc , nullo mortis ! aflici raetu ? lncorruptionis perpetuae munerc Inetari . JMelioresJ Qjiid quida Chrvtbano Oratoreproponitur, cum bonum fit,mo-j dura feruet oportetrita vtresmeliores & vtiliores pra-ponatfem-j per. Deindc,efhcacioresfubmngat. Nam verbucuDeieft fapien- tia & inteihgentia noftra . Porro per verbum peruenitur ad intelle- <^um,per intelleftumadrcm,perrem ad rationem, perrationem ad uiam,per uiam ad uentatem, per veritatera ad vitam & falutem,per- tingimusseternam . Idcoinomnibusordo ell feruandus, vtafficiat Oxproticiat. Debetpr.-eterea orator feu verbi Dei prxdicaror, pri- mum quidem maceriascligcre pulchras;5cexcelleiites,plurimamqut vtilitatem his quiaudituri funtalfcrentes . Deinde,pararecongruas dicendasmateriarfacu'tates:rau!ta cum diligentia arquc indultria. Cumnihilaliudfiteloquentia,nifi copiose loquensfapientia.Ncfit velutiCato,Pidor,& Pifo,qui cum nequehaberent quibus rebus ornarentorationem,ncqucintclligerent quiddiccrent, vnam dicen (ii laudem putabant eflc breuitatem .
Fnde petenda ftnt ea quA conueniS oratorem rel concmatorem propomre. Cap, XX L
AD inflitutfoncm populi, conuenit, non modo verbi Dei con cionatores,verumetiam reliquos chriftianos oratorcs, defu mere , pro rationc loci, & tcmporis,ex fan^isdo^loribus an
Eloquentia
quullici
tiqui- patribus,decretis pontificahbus , & concilijs : qu^ propofit.T materi»:» 5c argumento noftro maxirac conucnianr , quod non diffi- cile cr; t adhibitis operum indicibus . Nec cric abs t c , immo pluri- mumprodcrit,recurrercadipfumomniura rerum fcnfcm (Scorigi- ncm,ncmpe,facrara fcripturafn,vndc omnia uberrime fcaturiunt cx caquc haurirctam uctcri inquara,atquc nouo tcftaracmo au^orita- tes, & tellimonia , quibus vtamur ad facicndam fidcm rei dc qua agi tur,renentes feraper fcripturac facrae intelligentiam gcrraanam, foli- dam cxprefsamq; , quar non tam eloquentiam , quara Dei veritatem probarecupit, hcetjin vtroqucnoftr,Tfidei inftrumentononfolum fublimiores doctrinas quas ad diuiniiatcm attinent, fed etiam huma- nasfcicntias diuinitus traditasacfcitu dignasexuberantifsime conti ncri liquet. Na vt, Cafsiodorus ait in prologo fuper pfalmos,Eloque tia legis diuinar,humanis non efl formata fcrmonibus: nequc confu fisincertafcrturambagibusrvtautrebuspratcritis obliuione A\h^ dat,autpr.Tfcntium confufioneturbctur:aut futurorum dubijs caii-
bus
Lib.?. fHpirr Matt.
Abfque Pha lens ucrbo- ru cr.iftanda fcripiura.
Poerarti fen tei tns aiit rarc autHun ^uim profe- rendas.
Philofepbo; ;ru diCt» quo !mo-'o addu-
ccnda .
78
T^jetoricA ChnHiam
J3-
buseludatur : fed cordi non corporalibus auribus loquens: magna vcruate,magna praefcicntia,fir!nitate cuncta dijudicans j autfloris fui ventateconllltit. Et Rupercusille Tuicicn. etiam fcriptum reliquit, 6 quam dulcc,quam prarclaru ert, ca, c^ux loquimur aut fcrjbimus , talia efTe , vt ea prudcns auditor (iue beneuolus Icclor , ncquaquam dignetur adfcribcrc nobis, dicatquc,non cnim uos cflis qui loquimi- ni , fed fpiritus pacris vcflri qui loquitur m vobis . Non cnim, prac- cogitarc debemusqualibus verborum phalens fan^ae fcripturac fcn- fumexornemus, dabunturcnim nobis vcrba fpontc venicntia,de fpinru patris cocIcftis,qux vtique quanto magis fpontc vcnient, ta- to vScrainusfatigaiionisnobis, C^ audicntibug fiue legentibus plus affcrent dcleiftationis. Poctasauirisgrauibus, &inau(floritatepo- liiisjaui raro, aut nunquam profcrri dccet^ (Sc flquidem vfu ueniat, F aliquod icftimonium ab ijs fumi,dcb;;t cfle gnoma,ueI fenientia me rnorabilis,(!k fapiens . Nec verbi Dei pr^fdicator fumma, <5c infima, diuina *?C humanamifcebit,fedade6 articulatc , c!are Sc artificiose, h."cc componit il!is,his illa lungit : vr non modo nullam fibi vicifsim obfcuritatem afTerant , verum etiam vtraque vrnfquc adhibcantlu- men . Verum Philofophorum tam naturalium quam inoralium di- <i\a,faclaque cum modo adduccre non inutile crit : ea lamen Icge, vt cxhiscaquac vtilia fucrint, tanium confcclcntur j rthqua vt nihil pro futura refpuantur,^ intcUigatur non cflenccefTana ad dtmon- ifrattoncm fidci Chriffian.T . Sicnimfacra fcriptura & ccclcfi.Y ca- ihohc^traditione fukac(},vt rcueratulcitur, 6c nititur f;dts: quod ait D. Baflhus: eiufmodiprobationcs profe^lo non dcfideratj nifi fortcexempli caufa^Ckad oftendendum quantopere«irtus illiscurx fuent ob folum temporale pracmium.SicD. Paulusfolctgcritilium fcripta citare , vt in a6tibus ApoftoloruiTi,cum concionarctur ad po- pulum <Sc in Areopago inter cxteraait ,ilcut Si quidamde vclins poetis dixerunt . Iphus enim Sz gcnus fumus. Qj-iod hemiftichium in Phicnomenisarati jegiiur, dc dc Mcnandri comedia fumpfit uer- fumlambicum. Corrumpuntbonosmores colloquiamala. Etin cpiito'a ad Titum carmen fumpfitcx Epimcnidc fiue cailimacho , H Crctenfcs fcmper mendaccs,malaf bcilix, vcntres pigri . Nec mirum fi pro oportunitatctemporjSjGcntilium poctarum verfibus raro ad- niodum abutatur, «5c vtlocipotius quam oftcntationis oportunitas cxigcbatjln morem Apum qu.T de diucrfis floribus folent mella co- poncre , Ck fauorura cellulas coaptare. Ncc ideo flatim totam lilivs poera; pocfim approbauit. Animaducrtcndum cft inprinns ( nc qua in diuinorum teftimoniorum allegationc inconucnieiitia fiat) quod fcripturam facram pro ipfa fua altitudinc non vno eodcniqj fenfu vniucrfiaccipiuntjfcd eiufdem eloquiaahteraique ahtcr , aliusatqj
jilius
ParsfecmJa.
19
K
M
N
Can.19.
Sacra fcrip curii fincfide & maiorutii dodriaa cx- ponere non poflunaus.
aliu» interpretatur, vtpocne quothomines funt, tot illinc fententix
erui poflTs videancur. Aduertendum tamen ne facris litcns cxponen-
dis humani acuine ingeni),aut naturac vira rationemqj fequatur , fed
eas iuxta fidem e maioribus acceptam , & huius fidei proportionale
ratioiiein interpretur. Nam philofophos quidem potcrimus forfi-
ran exponere luxta rationem fcientii? , nulla ctiam adhibita fide, «t,
facros libros fobrie finc maiorum fide Ck do»n:rina non poterimus , vt
re«flc fynodus Trullanahabet,dicens;Oporteteosquipr3efuntEccle
fijs,clerum Okpopalum doccrc,exdminafcnp'tura colligentesinrel-
ligcntias, dciuditia veritatii, 6: non transgredjentes lam pofitostcr-
mmos, vel diuinorum patrum traditionem . Sed <3cfi ad fcnpturara
pertinensaliqua controuerria cxcitatafuerit,neeam aliter inrerpre-
tentur,quam quomodo Ecclefiar lummaria , «5c doclores fuis fcriptJs
expofueruntj 3c maiorcm ex his laudem afiequantunquam ^\ ea qu^
afedicuiitur componant. Nedum quandoque ad id h3ffirant,ab
c6 quod conuenitexcidant. Haclenus Conc. Vnde multiplus fibii^^ fibifioe
fidentes,lonffe a vero i~cripturarnm fenfuaberrauerunt. Aliternan-I f-^ *!"?'"* ^
que,propcer hoc,iUam.ISIouatianus,anter Fhotinus, alitcr babe;lius, 'fcriprurie ex
aliter Donatusexponit: Aliter Arrius,Eunomius, Macedonius.ali- pofictoneer-
ter Apolinans,Prifcilianus,aliterIouinianus, Pelagius, Coeleftjus, r^uere.
aliterpoltremo Nellorius. Atqjidcirco multum neceireeltpropter Greg.Hom.
. r 0. 1 s a 1 ^ &Au<^.Ln.
tantostam vanj crrorisantractus,vrprophetiae ocapoltoncTintcrpre ^i^j^j
tationislinea,fecundum ecclcfiaftici,^^ catholicifenfusnormam di rigatur . In ipfa item catholica Ecclefia magnopere curandum eft, vt id teneamus , quod vbique , quod femper, quod ab omnibus credi tum eft . Multis vlk cximijs fane dotibus , promiffionibus ac bencfi cijsiiluftratDeusfuamhanccatholicam Ecclefiam, quanihil habet in terris charius . Hanc vfquc ornat, conferuat , defendit, Vindicat. Hanc porro conftituit ciTe domum fuam , in qua omnesfili) Dei fo- ueantur , doceantur , »3c cxcrceantur . Voluit cfie coluranam , & fir maraentum ventatis, vt de illius non dubitemus do^rina , quse tan- quammagiftra,cuftos, 5cinterpresueritatis,fidem atque aucloritate obtinet inuiolabilem.Prartercaifundatam elTe fupra firmam petram decreuit,vtcerticiremus,eamimmobilera, inconcuframqucftarcat queinferorum etiamporti$,hoceft, grauifsimis aduerfariorum im- pugnationibus inexpugnabilem pra^ualcrc . Vnde Vincentius Li- rinenfisaduerfusprophanas omnium hxrefcon nouationcsfatetur, . quodcumfxpe magno ftudio, ^fumma attentione perquirereta|P!^ '/'Jj*. quampluriinisfan«^itate .3cdoclrinapra?ftantibus viris,quonamraoi ^^^^^.^„51 ^b dopofTctccrtaquadam <Sc quafi gencrali acfingulari via, catholicac:hi£reticac]uo fidei veritatem abhereticacprauitatisfalfitate difcernere,huiufmodi|raoclo diictr fcmperrefponfum ab omnibus fere retuhfl^e: quod fiueipfe, fiue ncnda
quisi
Qujc fic Ec- JcfijB digni tas & audo ricas.
i.Tim.j.D
Aug.lib.r.
co. cielco.c.
33.&lib.2C.
31.
Matth. \6. c.
i.Ephef.i.D.
pfal.85-a.6t
43. c. Auu.in
ica
Vidii manie da fcriptura lum & eccle dx audoriu ce.
Cur foU
fcripcura no ru{6cUc.
Ireii.lih.j.ail nei hxrcs.c
Ab Ecclefia petcnda vcn
Traditioncs
apoftoljca:
nofcriptx.
Ephef. 4. b.
Jl.I.COl.Ii.
D.x8.
Canonicx fcripturz ex Lcdcfiac lu- <licio«ftima da; .
Vbi ii!:cefl'.i- na eft Ecde iix audori-
tenip.conc. L.iod.c.ji?. conc.^.car- thuf.c. 47. coiic. Tud.
80
jRietoriu Chrtpans
quistliusucUet exurgcntium hacrcticorum fraudt:;deprcbcndcrej laqucofquc vicarc&infide fana fanus atquc integer pennancrc» duplici modo munirc fidem fuara domino adiuuante dcbcrct . Pri- mo , fcjIicet,diuin;clegisaucloritare,tiim dcindc Eccicliae catholicac traditioncvtfupcriusattigimus. Hicforfitanrequiratahquisrcum (itpcrfe^flusfcrjpcurarumcanon, fibiquc ad omnia fatis fapcrquc futficiat , quid opus cft, vt ei ccclcfiaibcae intelhgcntiac iungatur.au- «Storitas ? In promptu caufa cft : Qjuia vbi charjftnata domini pofita funt,ibi difccre oportet veritatem,apud quos cit ca quac cilab Apo- ftolis,Ecclciiajfucccfsio, <Scidquod cltfaiium& irrcprcbabile fer- monisconftat.Hicnira,5ccam, quaecllin vnum Deumquiomnia iccitfidemnoftramycuftodiunt, ^cam qua: cft in filium Dei dilc- dioncni adaugcntj qui tantas difpofitioncs propter nos fccic, & fcrip turas finc pcriculo nobis cxponunt.Nam non oportet quarrere apud alios ueritatcm , quam facile ci\ Ecclcfia fumerccum Apoftoli quafi in receptaculum diues,plenifsimc in ca contulcrint omnia, quae fint vcritatis , vt omnis quicunque vclit,fumat cx ea potum vitae . Haec cftenim vitae introitus,omnesautemrcliqui furcs funt (Sclatroncs: proptcr quod oportet deuitare quidcm illos,qux autem funt Eccle- fi.ccum magna dihgentia diligcre , & apprchendcre vcritatis iradi- tioncm . Quid Ci neque Apoftoli quidem fcripturas rcliquiflVnt no- bis, nonnc oportcbatordincm fequ! tradirionis, quam tradidcrunt ijsquibuscommittebant Ecclefias ? cuiordinationi ailcntiunt rnul- txgcntesbarbarorum , eorum qui in Chriftum crcdunt,fine cha- racterc uel attramento fcriptam habentes per fpintum in cordi- bus fuis falutcm , <Sc vctcrem traditionem diligcnter cultodien- tes . Vas ctiam illud cledtionis ait. Pofuit Deus primo in Ec- clefia Apoitolosjiccundo prophctas,t :rti6 dov!^ores.Qj.iare,Chrillia nusquaecunqucfcijpturadiuinafcu canonjca compleclitur crcdat, neceire el^. Certos ucro & legitimos fcnpturarhbros non aliundc quam cx Ecclefia: iudicio,5c audonratc petcrc fas cit . Primum, in eoquidem, vtfcnpturas canonicas <Sc veras abadultcrinis certo di- fcernamus : vnde teftatur Hiero, in fymbolo ad Damaium , nouum 3l vctus teftamcntum recipimus in eo librorum niimcro, quem fan- vtaeEcclcfiaccaiholicxtraditautftoruas. Et Auguftinus conrra epift. Manichei c. ^. Ego vero , inquit, euangchonon crederem, nifimc catholicac Eccleiiac commonerct au^loritas . Deinde , vt conilet dc vcro fcriptur.T fcnfu & aptaintcrpreiatione, ne alioquin finefine dubitciuus, acdifccptcmusde vcrborum fentcntia. Tertio, vt in grauioribus de fidc quaei^ionibus, atquc controuerfijs , que polTunt incidcre, iudcxadfit, atquclegitima ijliusauv^toritas intcrponatur. Vtenim vcrif{imum€il, quodcontraharrcfes docet Epiphanius, a
diuina
Pars fecmda.
8i
diuina fcriptura non poffe accipi omnia • Ita redlifsime Aug. arhr-
mat,in re dubia ad fidem, 6c ccrtitudinem plurimum ualere au^oti-
catcm Ecclefiae catholicae . Non enim deefTe potefl Ecclciiac fpiritus,
quiipfam in omnem inducat veritatem.ficutChnftusipfcpromilit.
Rurfus vt pro rationc perfonarum, locorum , & temporuin canones
conllituantur,difciplinaintegraconfeructur, aciuradicatur.Dcdit
enim hancpotertatemDeus Ecclefiae fuiccathohca;ad2edjficationcni
6z nvirt addellruclionem . Igitur hisomnibus,vt cactera omittamus,
( qune fi latius uidcre cupis lege dodifsimum ac pientifsimum Petrii
Caniilum) Ecclelincaucloricatem nonfolum vtiJcm, fed neccflariam
eire conftatjVt fine illa quidcm nihil aliud Chriftiana Refp. quam!
confufio Babil.jnica pofiit exiftimari. Proinde ficut fcripturie prop-
ter teftimonmm diuini fpiritusin illa loquentis crcdimus, adhxre-
mus, actribuimus maximam au«5loritatem:fic Ecclefiar, fidcm,reuc-
rcntiam,obedientiamque debemus, quod eoipfo f[>iritu a Chrifto
capite fponf )que fuo informata,dotata fimul & confirmata fit,vt no
pofsic non efle quod dicirur, columna, <5c firmamentum vcritatis .
Vnde reclifsime facrofanila oecumcnica, & generahs Tridentina
Synodus Scir. 4. decernit, vtncmo fuse prudcntix innixus, in rcbus
fidei,«Sc morum ad apdificationem do«5lrinae Chriftiana?pcrrinentiii,
{acram fcripturam ad fuos fenfus contorquens, contra cum fenfum ,
quem tenuit, & tenet Santflamater Ecclcfia,cuiuseft ludicaredeue
ro fcnfu,6c interpretationc fcrjpiurarum fandtarum, autetiam con-
tra vnanimem confenfumpatrum, ipfam fcripturam facram inter-
pretariaudear, etiam fi huiufmodi intcrpretationes nullo unquam
tempore in lucem edendac forent. His fic prarlibatis confideret opor-
tet prardicator, vt qua?cun(]ue dicuntur cohserant cum noftro propo
Iito, euitandoprolixioresa redigrefsiones jnam defle<3endofa:pius
non facile poteft redire oratio vnde diuerteratipro fuo & auditorum
uotoj vtendum excmplis , fimilitudinibus , & comparatioribus,
quodapparetin do^lnnafaluatoris, & do»5loris noftri lefu Chnfti,
quae parabolis , <Sc collationibus abundat . Idem fit in Epiftol is Pau.
naxtme in illa quae eft ad Corinthios. Vbi forricatiorem cane
< anguepeiusfugiendammonet.c.d. Idem ctiam finn operibusS.
[oannis Chrvfoftomi,«Sc aliorum pra^ftantifsimoru au«^orum, quod
non folum indo£lioribus 5c fimplicibus,verumctiam do<5lifsimis c6
•nodo eritadconfulendum memon.T . Hac in re Indij nollriocci-
[entalesmaximeexcelJunt in fuis commercijs, qui fcirper vtuntur
'linilitudinibus , 5c comparation»busab alijs rcbus acccptis; vtmc-
'lus animi fui voluntatem declarent^uidenturqueniamftftiuspcrci-
>i in fuis a«f^ionibus,^ locutionibus. Nunquam etiamab eorum fer
none Metaphorae abfunt.
HaetcG.fi.
Lib. n. con. fauiln.c.z.ik li. 7 coa Do nat.c.f J.& inpl j7. Cano apoft. ^S.&fync.i. Nic.c.y.la- te.c 6.
Pjrte.i.tJe
charit.vatij» in iocif .
Scrlpturi ft cra quomoo do exponcA
da.
Ecclefiemte tell de uero (cnlu ludica re.
Regula no- tatu digna.
Hiftoria.
.Lib.i.adErt.
Difpofitio-
82
l^hetoricA Chrifiiam
Dedfjpcfttione.
Cap. XXI l.
POil inuentionem,projiima difpofitionis cura eft. Vbi cnim cx tumiilruana illa rerum congcrie, & veluti fylua, aptifsima ele- gerit, eain ordinedifponcre, 'ScfuisinlociscoUocarencccfle. eft. Quoditafaceredebct, vtnihil in fententijs aut fcripturarum tellimonijs alTcrendis detortum , nihil fit violentum , fed omnia fuis in locisapte coliocen:ur,(i^ velut adnumerum cadantrvtnonaliun- de afcita.fed cum rebus ipfis nata videantur . Qjuiam rem D. ChryC diligentilsime obferuare folet . Hanc autem orationis partem pru- dcntiamaximc ck iudicioconftare,au«5loreft Cicero. Qjiacficdefini tur : Difpofitio eft ordo, & diftributio rerum.-qus demonftrat,quidj quibusinlocisfitcollocandum. Ha:cparstantamhabctvim,vt,etia nis defimcio, rcbus friuolis venuftatcm addat : fine qua omnis excogitatio,quan tumcunquepraeftans^infulfafit ^cinfipiens. Hiecquidem certaali- qua uia tradi in omnes matcnas nuUo modo potert, £0.6. mihi conful- tifsinium videtur,vt hac in parte iudicio quifque fuo , & memoriac confulat , vbi in cLafsicorum fcriptorum le«ftione bene fuerit uerfa tus . Adfert id commodi rec^a collocatio , vr tam dicentium quam audientium memoriam plurimum iuuet. Facilius cnim efteaquae funt in ordinem digefta,atque inter fe commifla.retinercquam qu^ aulla difpofitione inter fe diuinciuntur.Difpofitio cft bipertia .
\ Artificialis, &
/ Ad cafum temporis accommodata . Prior eft vtilis difpofitio patium orationis, tra^^ando vnumquid que fuo loco.Hic fpcdatur quid exordio,quid narrationi t caeterisq; partibus,obferuato modo loquendi , compctat. Pofterior eft.in qua confiderandum quid temporapetant,autquidpcrfonis dignumfit, 6c cxorditur caufam aut a narrationc aut ab aliqua firmifsima argu mentationc,obferuando quid initio,quid medio, quid fini cogruat Euitanda cft fecundo,omnis incocinnitas,nequid abundet, cxtet, ac tcmere congeftum videatur, fed omniatam artificioseinterfecomif- fa,(3c coUigata eflc debent vt vnum corpus & quafi mafla apparcat
Difpofitio- nis vtilicas
Dtelocuttone.
Cap, XXIII.
VBi vcro inuenta difpofucrimus,poftrcmus,acmaximus clocu tionis labor fcquitur:qui eft velut vltima inuentionis fonna . Prior enim fonna eft difpofitio:quc velut corporis ofla luftu ris diftincia,fuis locis aptat : pofterior vero elocutio cftrquac carnc ik fanguinc,& colorefuumacfpeciem ofsibus,ac neruisaddit:defini- turqj fic: Elocutio eft,idoncorum vcrborum , & difcrtaru fcntentia-
rumad
B
D
Tarsfecmda.
^i
ruadinuentionemaccommodatiojcuiusope , isquidicitaniniicon-
ccptu expriraJt. Qua (ine fuperuacua eft n? uentio , <Sc fimilis gladio
condito atque intra vaginam fuam hxrenti . Iramo optabilior f oret
jnediocris inueniendi uis cii clocutione coniuncla,quam iiiuta inopf
que dicendi fapicncia, Cuius velutparens quiTdam,cogitatio ell: a
qua omniselocurionis vis,ornatusque procedit . Vt enim pi^ores
quamimaginemeffingcreuolunt,mentepriusconcipiunt,cuiusexe
plarmanusfequitur; licconcionator resprimum conciperc pro di-
gnitate debet , utdeinde calamus propoliti exemplaris duulum or-
dmemquc fequatur . Qua quidem fimilicudine uitelhgunus, laha
efle quae propofito cxemplarifiunt, qualcexeplar ipfum eft. Q^iid
enimexdeprauatoexcmplari,nifi deprauatum opus confequi po-
reft ? Qno nt>vt quifquis res optirae conceperit,fic eas cciam optjme
di>2turus. Verifsirae cmm dnSlum eft : fi rem potenter C0nceperis,nec
facundia djcendi,nec fermo te deferec vllus .. Huic ergo cogitationi
fe totum ccclefiaftes tradat.Hxc enim ( vt Fab. ait) paucis admodum
horis magnas etiam caufas compleditur.Haec quoties intermilTus eft
fomnus, ipfis no£lis tenebns adiuuatur. Hsec inter raedios reru adus
aliquid inuenit vacui, nec otium patitur . Neque uero rerum ordi-
nem modo quod ipfum fatis crat,intra fe ipfa difponit , fcd verba e-
tiam copulat,totamque ita contexit orationera, vt ei nihil prafter ma-
num defit. Nam raemoriac quoquc plerumque inhacret fidehus
quodnuUaferibendifecuritatc laxatur. Ad hanc igitur cogitatio-
nem,<Sctempora<Sclocaidoneacaptanda funt. Tempus autem vel
antelucanum,vel no<5lurnum,cum necfamihaperftrepit, nectumul
tifs vllus partem nobis mentis cripit,c6modifsimum eft . Loci quoqj
foHtudo,(Sc obfcuritas aciem mentis ad cogitandum efficit clanore .
Sacer uero locus, <Sc is inprimis , in quo facra Euchariftia adferuatur ,
Cuper omnes alios optimus eft . Sacramentahs enira Chrifti Domtui
praffentia miro modo pij homims mentem , & comporut , ik afficit ,
ic ad falutanaatqueutiha magisquam curiofa & fubtiliacogitanda
inducit. Hoctamenadmonendum,vt cumprimum ea quac paraui-
nus,cogitare cumaniraonoftro cccperimus, abiispraccipue cogican
iiinitium feciamus, quasanimum noftrum maxime cum legercn-
:ur,commouerunt,quapqueauditoribus maximc falutaria cfie intel
iexerimus. HaecnanquefaciIepe(51:usnoftrum, utantefecerunt,in-
cendentrquoafre^uincenfamensadreliqua ab imtioufquead fi-
nem cogitandamagisaptacrit. Inhacautem cogitatione danda no-
bis operacft,utquotiesargumentitionemaliquara fuerimus pcrfe-
quuti,autmyfteriumaliquod explicuerimus,ad officij noftri fco-
pum,hoc eft,od chriftianae uitae inftitutionem , aut pium animorum
motumhafc ipfa qux diximus, quatenusfieri pofsit, conuertamus .
1-nnc
Elocutio
quidlic. Ad EteH.
Cogffatio confert elo- cutioni.
Loc4& tem
pora idonea capcada suc.
Sacer locus fuper omnes omnes alios opcimuseil.
»*»« *■■«*>■
H
T{hetoricA ChriflianA
Huic futurum euangclij pr^econem animum adiungere adprime vn le elt, vtpotc quic magnam adfert momcntum immo caputcilin concionandi munere . Oeile«i^ant enmi praEdicatores multum , ac profunt locucionis lepore , qua certe fiuentes teneie pofiunt hom»- nurac^tus: mcntesajlicerc,voluniatesimpel)ere, quouelint, «Ik un dc uelint deducere . H^c cnim efficit ut ea qu.T ignoramus difcerc: dceaqunc fcimusaliosetlicatius docere pofsunus,hac cohoriamur, hac perfuademus , 'hac confolamur atflidlosj hac ducimus pcrtcrritos a timore, hac cupiditatesiracundiafquercIhingimus.Hiccnos vrbm focietate dcuinx'.t,h;tca vira immani ^5c fera honuncs fegregauit . j lcem v^ci probationibus,communecft huicarti cum dialcdua , cuml philofophia, Jc, cum tIieologia;apte aurem diceread populum(qaodj elt eloquentiA; Chrilbanap proprium) hoc ellorationis Ecclehafti' cae,hac uirtute, orator clloratorepraedantior. In his eloqueniiam H Chriftianaiji conQi^utam dixcr:mus:vr, quicunqui: ea finc prsditi ,j adhibicis ad Deum pr.ccibus, mar)t.at q; (ancl) lp'.ncu, quilinguas! infancium facit diferras,oc ap.rientiosi.ium.implcc illud : apre , ht)cj ell,conu<Jerate,emendace,pcrfpjcuc,appoiite . memonttr, \3c cum- dignitate pofsint dicere . htiiuultw u; re aliedum opc^rtct quod loquatur ferucnter , ucrbo enim inflamma e neqncunt,qux frigido corde profernntur. Vc dicit Grtg. Qui enim fapienter loquitur in- tendit a:i mouendum aifec-tum, vtfcilicet libenter audiant verbuin; Dei:fed illequi vult dclcdlave ooortctquod loquatur lemperatc,! id clt,non nimis prohxerquia prolixa locutio non dcleclat (ed atte- I diat . Tanta denique obledaiioelhn ipfa bcultate diceiuli , vi nihil, ho.iiinum,.iutaiiribus,autinentibusiucundiuspercipi pofsii . Qjii enim cantus moderat.i clocatione dultior inueniri p itefl ? Qj^ud cnr men artificiofa verborum conflru :fione aptius ? Qjiid autcm fubti- liusqucim crebr.Tacatxquefentenciae?Q^uidadmirjbiIius,quam rcs, Elocutio ^Jifplendoreiliuitrata vcrborii ? oblcftant, luuatqucprxdicatorescru requirai, jditionc copiofa vlJC uaria. Piurimi tainc gaudenc vcrois aftciflaris.pe- regrmis, C^ aliems quo uitio prxcipuus finis eloctttionis nnpcditur . Nam requirit ucrba
Clara
Vfitata, & Propria. Clara eriint , fi ad perccptione cius quod voiumus, non opus fue- ritalia interpretationc • Viitata , qux non <)bfolcuerLint proptcr ve ludatem , ok ruflicitatem,autproptcrnouirricem non duiii funtdo- nata vfu , maximc exiflsrntibusalijsaccoinModationbus «Sc urbanio ribus . Proprii quac p^^r fe, abfcjuc circmtioue renim quibus ac- comodanturiiaturain exprimunt. Accidic pretereaelocutioni ut fit.
1
\
Grauis.
K
Parsfecunda.
8j
Grauis .
&
Vcrba gra- uia & p^nfi-
Greg.lib.i7 mora.
Greq.mor.
< Mediocris.
^Hu»n!lis. Grauis erit quando pro opportunitate audientium aut rublimitatc arguiuenti, paucis , efticacibus, ^cponderofis utimur verbis & fen tentijs , cum apta ratione cHferendi . Materia enim grauis , tSc quac de fuggeltu declamacur , portulat non modo verba grauia fed 6l penfi- tata , V^tferaphicusn )lter pater Francifcus m regula fuac. 9. quali totam enucleans Rhetorica n, monetrhis verbis . Moneo quoque 6c exhortorcofdemfratres ; vt tn pr^dicacione quam fatiurt, iintexa mmata <5c cafta eorum eloquia ; ad zedificati niem , <:k unlitatem po- M puli ; annunciandoeis virta Cki vircuces, pccnam dkgloriam cumbre uitate fermonis :quia verbumabbreuiatumfecitdommus fuperter ram , (Scnunc Conc. Trid. feff. y. c. 2. QjJamobremmoranifcripto communicatione , & oratione triapotiffimum obferuanda . i
r Qjiid dicat .
^Vbi, &
CQjiomodo. Du:c quid?m priores circumftantiat funt neceflariac . Cum non debeat pr^edicator infirmis infinuare cuncla qu^e fentit;nec debet pr^dicare rudibus ^uanta cognofcit. Immo fubtiliter debet profpi- O cere ne plusaudeai quam ab audiente capitur, pr?edicare debet ad 10 . &habe infirmitatemaudientiumfemetipfum contrahendo , abicindereneltur fuper dum paruis tubhmia ; dc iccirco non ^rofutura loquitur fi fe magiSi It)'-^'^?. curct oftendere quam auditoribusprodefiMC. Vnde Hiero. in Eccle-' fia , mquit ,te non c!amor popufi : fed gemitus fufcitetur , lachrymf nepotia. ^ auditorumlaudestua?fint. Ulef.rmoabaudiente hbentcraccipitur qui a pracciicatore cum compaffione animi profertur : nam tunc ver- bi femen tacilc germinat quandohoc inaudicntispe»ftorepittJSpr^ dicationisrjgat. Gallointelhgentiatribuiturquum dodori verita- tis difcretionis virtus ; vt noueni quibus , quid , vbi , quomodo vSc quando proferatdiuinitusminiftratur, Non enim vnacademquc cll cundis exortatio;quia ncc cun»J>os par morum quahtas aftringit . Sa^peenimahos inficiurt;quxahjsprofunt. Itemoportet vtprardi- catores fint fortes in pr.Tceptis:compacientes infirmis terribiles in mi ^o.injS.Iob nis: in exortationibus blandi. Tertia autem fine magnouitioab ciTe non poteft . Magnum enim eft opera? pretium dicenda,modiiq; Oratioaftio diccndiinuenire,cuinoratioa«iiionibus, vt anima corpori formam nibusvtam prxbcat:«Scefthxcfacu rascjncionandifibi in dicendis, 5c non di- "^'^^/P"" cendis virtutiseius pars qux prudentia uocatur, Qjiict cnim pro- 1^^^^ :cfte(Tc verba<5c latina,C<c (it^nificantia, ^cnitida.figunsetiam nume risf]; elaborata,nifi cum i)s in qu.T auditorcm duci torinarique volu-
1 mus
Greg.Mora.
fdnas &• tcm poraaccom- modanduin.
S6
^hetoricA ChriHianA
Mcdiocre di ccndi genus.
Humile dicc
tligCQUS.
Acuriofitare & nouitate iiblUnendu .
musconfentiant ? Hloqucntiir genus adperfona5,ccmpora,cauras,5c resaccommouandumrnam li genusdicendirublimeparuisin caufis, paruum limitatumcjue grandibus,hrtum triftibusi lenc afperis , mi- nax fupplicibusjfummilTum concitatis, Trux atcjuc violentum lu- cundisadhibeatur,profe<^ononmagisproderit, quara fimonilibus, (Sc margaritis , ac uelle longa, qux func ornamcnta foeminarum, de- formentur viri : nec babitus triumphalis,quo nihil excogitari poted Augufl:ius,foeminas deccar. Vnde cum femcl focraci fcriptam ora- orationem difertifsimusorator LyfiasattulifTet, quam fi ei vidctur, R cdifceret,ut ca pro fe in iudicio vterctur, non inuitus lcgit , «Sc cora- modc fcriptam cilic dixit . Sed , inquit, vt fi raihi calceos ficyonios attulilTcsjnon vtercr, quamuiscflenihabiles dcapti adpedcm, quia non efTentuiriles: ficillam orationem difert^m fibi,& oratoriam vi- deri,fortcm & viriJcm non vidcri . Mcdiocre, quod alias tempcra- tum vel acquabile dicendi genus a{>pellatur : eft, quod conftat ex hu^ mihore , necjj tamen cxinfima &peruulgatifsima vcrborurn digni- tatc . Tcrtium gcnus